تحلیل و مقایسه بنیان های نظری کارآفرینی با تاکید بر رویکرد شناختی و نهادی

تحلیل و مقایسه بنیان های نظری کارآفرینی با تاکید بر رویکرد شناختی و نهادی

علی بدیع زاده1 هانیه قنبری2

1) استادیار مدیریت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قزوین، قزوین، ایران.
2) دانشجوی دکتری مدیریت-کارافرینی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قزوین، قزوین، ایران.

کد IOI مقاله : AABF-ABZHEE
محل انتشار : سومین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در علوم انسانی، اقتصاد، مدیریت و حسابداری(icrhema.com/3rd)
چکیده :
    کارآفرینی در دهه‌های اخیر به مثابه یکی از اصلی‌ترین محرک‌های رشد اقتصادی، نوآوری و پویایی اجتماعی شناخته شده است. با گسترش مطالعات میان‌رشته‌ای، دو رویکرد شناختی و نهادی بیش از سایر دیدگاه‌ها در تبیین رفتار و موفقیت کارآفرینان جایگاه یافته‌اند. رویکرد شناختی بر ذهنیت، ادراک فرصت‌ها، انعطاف‌پذیری شناختی و تجربه یادگیری فردی تمرکز دارد، در حالی‌که رویکرد نهادی بر قواعد رسمی و غیررسمی، ساختارهای فرهنگی و سیاست‌های حاکم بر اکوسیستم کارآفرینی تأکید می‌ورزد. علی‌رغم غنای مفهومی هر دو، فاصله میان این دو نگاه موجب شده تحلیل‌های موجود تنها بخشی از واقعیت پیچیده کارآفرینی را پوشش دهند. از این رو، مسئله محوری پژوهش حاضر، ضرورت تلفیق دیدگاه‌های خرد (شناختی) و کلان (نهادی) در قالب یک چارچوب جامع برای تفسیر پدیده کارآفرینی است. پژوهش حاضر از نوع مروری–تحلیلی است و با رویکرد سیستماتیک به مرور منابع علمی داخلی و بین‌المللی بین سال‌های 2000 تا 2025 پرداخته است. داده‌ها از پایگاه‌های معتبر علمی شامل Scopus، Web of Science، SID و MagIran استخراج شده‌اند و با روش تحلیل مضمون، مضامین اصلی هر رویکرد (شناختی و نهادی) و روابط میان آن‌ها شناسایی گردید. سپس با بهره‌گیری از مقایسه تطبیقی و مدل‌سازی مفهومی، چارچوب تلفیقی سه‌لایه‌ای طراحی شد که شناخت فردی، ساختارهای نهادی و تعاملات شبکه‌ای را در قالب یک نظام پویا و بازخوردی توضیح می‌دهد. این چارچوب، الهام‌گرفته از نظریه سیستم‌های پیچیده و دیدگاه هم‌تکامل شناخت و نهاد است و هدف آن، تبیین هم‌زمان نقش ذهن، ساختار و تعامل در شکل‌دهی رفتارهای کارآفرینانه می‌باشد. تحلیل تطبیقی نشان داد که هر دو رویکرد در پذیرش نقش محیط و مفهوم فرصت اشتراک دارند، اما در منطق علیت، سطح تحلیل و فرض تغییرپذیری متفاوت‌اند. رویکرد شناختی، کارآفرینی را حاصل پردازش اطلاعات فردی، یادگیری مستمر و تعامل ذهن با شرایط محیطی می‌داند؛ در مقابل، رویکرد نهادی، آن را تابع قواعد، هنجارها و کیفیت ساختارهای حکمرانی تلقی می‌کند. یافته‌ها نشان دادند تقویت قابلیت‌های شناختی بدون اصلاح نهادهای محدودکننده پایدار، یا بالعکس، نمی‌تواند توسعه مؤثر کارآفرینی را تضمین کند. چارچوب پیشنهادی شامل سه لایه شناختی، نهادی و تعاملی است که در یک سیستم باز و بازخوردی عمل می‌کنند. روابط میان این لایه‌ها، سازوکار هم‌افزایی و اثرات متقابل ذهن–محیط را توضیح می‌دهد و فرضیات نظری متعددی برای آزمون‌های تجربی آینده ارائه می‌کند، از جمله نقش تعدیل‌کننده توانایی‌های شناختی در اثرگذاری کیفیت نهادی بر موفقیت کارآفرینان.

کلمات کلیدی : کارآفرینی رویکرد شناختی رویکرد نهادی چارچوب مفهومی توسعه اقتصادی