فضا به‌ مثابه شخصیت؛ تبیین کارکردهای معنایی مکان در سینمای دراماتیک دهه شصت ایران (مطالعه موردی: فیلم مادر و اجاره‌نشین‌ها)

فضا به‌ مثابه شخصیت؛ تبیین کارکردهای معنایی مکان در سینمای دراماتیک دهه شصت ایران (مطالعه موردی: فیلم مادر و اجاره‌نشین‌ها)

مریم رضایی1 جمال الدین سهیلی2 مریم ارمغان3

1) پژوهشیار دکتری تخصصی، گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران
2) نویسنده مسئول، دانشیار، گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران
3) استادیار، گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران

کد IOI مقاله : AACC-AABAHB
محل انتشار : سومین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(icarcau.com/3rd)
چکیده :
    مفهوم «حس مکان» به‌مثابه کیفیتی زیسته و ادراک‌شده، می‌تواند در تحلیل فضامندی آثار سینمایی، به‌ویژه در سینمای دراماتیک، ابزاری معناساز و تفسیرپذیر فراهم آورد. این مقاله با رویکردی پدیدارشناسانه و با تکیه بر آرای نظریه‌پردازانی چون کریستین نوربرگ- شولتز، به تبیین کارکردهای معنادار مکان در دو فیلم شاخص از سینمای ایران در دهه شصت می‌پردازد: «مادر» (اثر علی حاتمی) و «اجاره‌نشین‌ها» (اثر داریوش مهرجویی) انتخاب این دو فیلم بر اساس تفاوت ژانری و ساختاری، اما اشتراک در محوریت خانه و فضا به‌عنوان عناصر مرکزی روایت صورت گرفته است. پرسش بنیادین این پژوهش آن است که: سنجش روابط انسان با مکان به‌واسطه‌ی درک فرم‌بندی فضایی دهه شصت هجری شمسی ایران چگونه در سینمای ملودرام نمود یافته است؟ که برای پاسخ به این پرسش، تحلیل تطبیقی دو فیلم مذکور با تمرکز بر شش مؤلفه‌ حس مکان که شامل: هویت مکان، حس تعلق، خاطره‌مندی، روابط انسانی، سازمان فضایی و ادراک معنایی فضا می¬باشند انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در «مادر»، مکان واجد بار فرهنگی و شخصیت‌مند است، در حالی که در «اجاره‌نشین‌ها»، مکان نمودی از بحران اجتماعی و فروپاشی نظم¬جمعی دارد که نشان‌دهنده تفاوت‌های بنیادین در نوع مواجهه با مکان، و تأثیر آن بر ساختار دراماتیک فیلم است. این دوگانگی، تصویری پیچیده از نسبت انسان با فضا در دهه شصت ارائه داده و این مطالعه نشان می‌دهد که مکان در سینمای دراماتیک دهه شصت، نه صرفاً بستر رخدادها، بلکه کنش‌گری فعال در ساخت روایت و انتقال معناست؛ و فهم آن، دریچه‌ای به سوی تفسیر لایه‌های فرهنگی، اجتماعی و روان‌شناختی آثار سینمایی باز می‌کند.

کلمات کلیدی : حس مکان سینمای ملودرام سینمای دهه شصت معماری فضا علی حاتمی داریوش مهرجویی