درآمدی بر انعکاس حکمت هنر اسلامی در فضاسازی آثار کامران دیبا

راضیه لبیب زاده¹ فاطمه نفر² نرگس داودی³

1) استادیار گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران، ایران. (نویسندۀ مسئول). رایانامه:
2) کارشناسی ارشد، مهندسی معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران. رایانامه:
3) کارشناسی ارشد، مهندسی معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران. رایانامه:

کد IOI مقاله : AACH-AABGAB
محل انتشار : هفتمین کنفرانس بین المللی و هشتمین کنفرانس ملی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری(8iccacs.ir)
چکیده :
    در بستر معماری معاصر ایران، همواره دغدغه هویت و بازتعریف نسبت میان سنت و مدرنیته از جمله پرسش‌های بنیادین بوده است. کامران دیبا، به عنوان یکی از معماران شاخص دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، کوشیده است تا با نگاهی تلفیقی، مفاهیم و مؤلفه‌هایی از حکمت اسلامی را در ساختار فضایی آثار خود بازتاب دهد. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه می‌توان ردپای عناصر معرفتی حکمت اسلامی را، به مثابه مبنایی فلسفی-جهان‌شناختی، در الگوهای فضاسازی معماری دیبا شناسایی و تحلیل کرد؟ این مقاله با هدف تبیین نسبت میان حکمت اسلامی و معماری معاصر، به‌ویژه در آثار دیبا، به بررسی نظری مفاهیم بنیادینی چون وحدت در عین کثرت، درک شهودی فضا، معناگرایی و ارتباط انسان و مکان می‌پردازد. روش تحقیق در این مطالعه به شیوه توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی است؛ بدین منظور، ابتدا مفاهیم کلیدی حکمت اسلامی بر پایه آراء فیلسوفانی چون ملاصدرا و سهروردی واکاوی شده و سپس تطبیق آن‌ها با مؤلفه‌های فضایی در چند اثر شاخص دیبا نظیر مجموعه شوشتر نو، فرهنگسرای شفق و موزه هنرهای معاصر تهران صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که دیبا آگاهانه از الگوهایی بهره گرفته که با جهان‌بینی حکمی و معنوی ایرانی-اسلامی هم‌راستاست؛ همچون سیالیت فضا، تأکید بر تجربه‌زیسته کاربر و بهره‌گیری از استعاره‌های فرهنگی و نمادین. این پژوهش نشان می‌دهد که توجه به ریشه‌های حکمی در طراحی فضا، می‌تواند راهی برای بازیابی هویت معماری معاصر ایران باشد.

کلمات کلیدی : حکمت اسلامی فضاسازی معماری معاصر ایران کامران دیبا معناگرایی هویت معماری