هستی‌شناسی خلأ در معماری سنتی ایران (مطالعه موردی خانه‌های طباطبایی‌ها، عباسیان و عامری‌ها) بر پایه حکمت متعالیه و پدیدارشناسی فضا

هستی‌شناسی خلأ در معماری سنتی ایران (مطالعه موردی خانه‌های طباطبایی‌ها، عباسیان و عامری‌ها) بر پایه حکمت متعالیه و پدیدارشناسی فضا

آرمینا کریمیان1

1) دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران

کد IOI مقاله : AACH-ABHBAB
محل انتشار : هفتمین کنفرانس بین المللی و هشتمین کنفرانس ملی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری(8iccacs.ir)
چکیده :
    در معماری سنتی ایران، مفهوم «خلأ» فراتر از یک فقدان فیزیکی، موجودیتی هستی‌شناختی است که نظم فضایی را معنا می‌بخشد. در اقلیم و بافت تاریخی کاشان، حیاط مرکزی نه تنها به عنوان یک عنصر اقلیمی، بلکه به عنوان کانون هستی‌شناختی فضا عمل می‌کند که مرز میان ساحت‌های مختلف وجود را مدیریت می‌نماید. پژوهش حاضر با هدف واکاوی هستی‌شناختی خلأ در حیاط‌های مرکزی خانه‌های دوره قاجار (با تمرکز بر خانه‌های طباطبایی‌ها، عباسیان و عامری‌ها) انجام شده است و درصدد است تا پیوند میان آموزه‌های متافیزیکی «حکمت متعالیه» و درک پدیدارشناختی از فضا را در این گونه‌های معماری تبیین کند. این تحقیق از روش کیفی و تفسیری با رویکرد موردپژوهی مقایسه‌ای بهره می‌برد و چارچوب نظری آن بر پایه تلفیق مفاهیم «وجود و عدم» در حکمت متعالیه و مفاهیم «حضور و ادراک» در پدیدارشناسی فضا استوار است تا ماهیت خلأ از منظر هستی‌شناسی و تجربه زیسته تحلیل گردد. نتایج نشان می‌دهد که خلأ در حیاط‌های این سه خانه، نه به عنوان یک «فضای خالی» (Void as emptiness)، بلکه به عنوان یک «تجلی از وجود» (Void as manifestation) عمل می‌کند. حیاط مرکزی در این خانه‌ها، با بازی‌های پیچیده نور، سایه و نسبت‌های هندسی، خلأ را به مکانی برای تجربه «حضور در عین غیاب» تبدیل می‌کند که در آن، فیزیک فضا در خدمت متافیزیک وجود قرار می‌گیرد. در نهایت، این مطالعه نتیجه می‌گیرد که معماری سنتی کاشان، از طریق مدیریت هوشمندانه خلأ، توانسته است آموزه‌های حکمت متعالیه را به زبان کالبد ترجمه کرده و حیاط مرکزی را به عنوان یک «خلأِ معنا‌دار»، به پلی میان ادراک حسی و حقیقت هستی بدل سازد.

کلمات کلیدی : هستی‌شناسی خلأ معماری سنتی ایران خانه‌های قاجاری کاشان حکمت متعالیه پدیدارشناسی فضا حیاط مرکزی