پویایی شناسی تبادلی در تعامل انسان-محیط: فرا ترکیب سیستماتیک ساز و کارهای روانشناختی در تیپولوژی‌های معماری بالینی، آموزشی و اداری

پویایی شناسی تبادلی در تعامل انسان-محیط: فرا ترکیب سیستماتیک ساز و کارهای روانشناختی در تیپولوژی‌های معماری بالینی، آموزشی و اداری

سامان مُهری1

1) مدرس مدعو، گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، شیراز، ایران،

کد IOI مقاله : AACZ-ABEAHK
محل انتشار : پنجمین کنفرانس بین المللی مقاوم سازی لرزه ای(5icst.ir)
چکیده :
    زمینه و هدف: تعامل میان انسان و محیط ساخته شده، عمدتاً در چارچوب مدل خطی محرک-پاسخ و مفروضه جبر گرایی محیطی تحلیل شده است؛ رویکردی که ظرفیت عاملیت شناختی و رفتاری کاربر در شکل دهی فضا را نادیده می‌گیرد. رویکرد تبادلی، با تکیه بر نظریه تنیدگی-ارزیابی لازاروس و فولکمن و مفهوم دسترس پذیری اکولوژیکی گیبسون، رابطه فرد-محیط را به مثابه یک حلقه بازخوردی پویا و دوجانبه باز تعریف می‌کند. خلأ نظری مهمی در مقایسه تطبیقی فراتیپولوژیکی این پویایی وجود دارد. روش: پژوهش حاضر با بهره گیری از روش فراترکیب نظام مند مبتنی بر دستورالعمل پریزما، 56 منبع معتبر بین المللی داوری شده منتشرشده بین سال های 1979 تا 2025 را در سه تیپولوژی فضایی شامل محیط های بالینی پرتنش، فضاهای شناختی-آموزشی و محیط های تعاملی-کاری مورد واکاوی انتقادی قرار داده است. تحلیل داده‌ها با کدگذاری موضوعی سه مرحله‌ای انجام شد. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که در هر تیپولوژی، «حلقه تبادلی» از مسیرهای واسطه‌ای متمایزی عمل می‌کند. در محیط بالینی از طریق کنترل ادراک شده و حواس پرتی مثبت با کم ترین سطح عاملیت کاربر؛ در فضای آموزشی از طریق بازسازی توجه و انگیزش درونی با عاملیت میانی؛ و در محیط کاری از طریق مدل منابع-الزامات شغلی با بالاترین عاملیت. نتیجه گیری: نظریه «اوج تأثیر» پیشنهاد می‌کند که درهم تنیدگی روان-فضا زمانی به بحرانی‌ترین حد خود می‌رسد که نامتقارنی توزیع قدرت میان انسان و محیط حداکثر باشد. این نظریه، پارادایم طراحی مبتنی بر شواهد را از رویکرد «بهینه ساز» به سوی رویکرد «عاملیت بخش» هدایت می‌کند.

کلمات کلیدی : رویکرد تبادلی روان شناسی محیطی تیپولوژی معماری فرا ترکیب نظام مند طراحی مبتنی بر شواهد نظریه اوج تأثیر