چالش‌های اخلاقی، تربیتی و برنامه‌درسی استفاده از هوش مصنوعی در تدوین کتاب‌های درسی مدارس

چالش‌های اخلاقی، تربیتی و برنامه‌درسی استفاده از هوش مصنوعی در تدوین کتاب‌های درسی مدارس

زهرا داور1

1) دانشجوی دکترای علوم تربیتی، گرایش برنامه ریزی درسی، دانشکده علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

کد IOI مقاله : AAHA-ABAAHD
محل انتشار : پنجمین کنگره بین المللی مدیریت، اقتصاد، علوم انسانی، آموزش و پرورش و توسعه کسب و کار(5icmba.ir)
چکیده :
    گسترش سریع هوش مصنوعی در نظام‌های آموزشی، به‌ویژه در حوزه طراحی و تألیف کتاب‌های درسی مدارس، افق‌های نوینی برای بهبود کیفیت یاددهی ـ یادگیری گشوده است؛ بااین‌حال، این تحول فناورانه هم‌زمان مجموعه‌ای از چالش‌های عمیق اخلاقی، تربیتی و برنامه‌درسی را نیز پدید آورده است که در صورت غفلت از آن‌ها، می‌تواند به تضعیف عدالت آموزشی، کاهش عاملیت معلم و یادگیرنده، و انحراف از اهداف بنیادین آموزش‌وپرورش منجر شود. ازاین‌رو، هدف اصلی مقاله حاضر، مرور تحلیلی و انتقادی ادبیات پژوهش در زمینه استفاده از هوش مصنوعی در تدوین کتاب‌های درسی مدارس با تمرکز بر شناسایی و تبیین چالش‌های اخلاقی، تربیتی و برنامه‌درسی و ارائه یک مدل مفهومی یکپارچه برای مواجهه نظام‌مند با این چالش‌ها است. روش پژوهش، مروری تحلیلی ـ توصیفی بوده و مطالعات فارسی و انگلیسی منتخب، بر اساس معیارهای ارتباط موضوعی، اعتبار علمی و هم‌سویی با اهداف پژوهش، به‌صورت هدفمند تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که استفاده از هوش مصنوعی در تدوین کتاب‌های درسی، در بُعد اخلاقی با مسائلی چون سوگیری الگوریتمی، تهدید حریم خصوصی و فقدان شفافیت تصمیم‌گیری مواجه است؛ در بُعد تربیتی، خطر تضعیف نقش معلم، کاهش تعاملات انسانی و سطحی‌سازی یادگیری مطرح می‌شود؛ و در بُعد برنامه‌درسی، چالش‌هایی نظیر عدم هم‌ترازی با اهداف برنامه درسی ملی، ناپایداری محتوایی و بازتولید نابرابری‌های آموزشی قابل مشاهده است. بر این اساس، مقاله یک مدل پیشنهادی برنامه‌درسی یکپارچه با هوش مصنوعی ارائه می‌دهد که در آن، ابعاد اخلاقی، تربیتی و برنامه‌درسی به‌صورت هم‌زمان و تعاملی در فرایند طراحی کتاب‌های درسی لحاظ می‌شوند. نتیجه‌گیری مقاله تأکید می‌کند که تحقق منافع هوش مصنوعی در کتاب‌های درسی، منوط به رویکردی متعادل و مبتنی بر اصول اخلاقی، ملاحظات تربیتی و چارچوب‌های برنامه‌درسی است که در آخر به یادگیری پایدار و تحقق عدالت آموزشی منجر شود.

کلمات کلیدی : هوش مصنوعی تدوین کتاب درسی اخلاق آموزش برنامه‌ریزی درسی چالش‌های تربیتی