روایت هفت‌رنگ و سازه سپیدار؛ خوانشی یکپارچه از معنا، کالبد و اقلیم در خانه‌های قاجاری شیراز

روایت هفت‌رنگ و سازه سپیدار؛ خوانشی یکپارچه از معنا، کالبد و اقلیم در خانه‌های قاجاری شیراز

فاطمه بدر1

1) دانشجوی دکتری تخصصی شهرسازی،واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد

کد IOI مقاله : AAHD-ABKFCH
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    خانه‌های تاریخی شیراز در دوره قاجار را نمی‌توان صرفاً به عنوان مجموعه‌ای از عناصر کالبدی و تزئینی مطالعه کرد؛ زیرا در ساختار آن‌ها، نظامی از معنا، فن ساخت و پاسخ‌گویی به شرایط محیطی در ارتباط با یکدیگر شکل گرفته است. این پژوهش با هدف تبیین پیوند میان سه لایه معناشناختی، کالبدی و اقلیمی در خانه‌های قاجاری شیراز انجام شده است. رویکرد پژوهش کیفی و تفسیری است و برای تحلیل کاشی‌نگاره‌های روایی از چارچوب سه‌مرحله‌ای شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی، شامل توصیف پیشاشمایل‌نگارانه، تحلیل شمایل‌نگارانه و تفسیر شمایل‌شناسانه، استفاده شده است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی و مشاهده و ثبت تصویری نمونه‌های مورد مطالعه گردآوری شده‌اند. در بخش تحلیلی، خانه‌های عطروش، صالحی، فروغ‌الملک و منطقی‌نژاد به عنوان نمونه‌های دارای تزئینات روایی مورد توجه قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که کاشی‌نگاره‌های این خانه‌ها را می‌توان در سه جریان عمده شامل تداوم فرهنگ مذهبی و حماسی، مواجهه با مظاهر تجدد و بازنمایی زندگی روزمره و تمایلات شخصی دسته‌بندی کرد. در کنار این نظام تصویری، گونه‌های مختلف سقف‌های تخت چوبی و سلسله‌مراتب تزئینی آن‌ها، رابطه میان اهمیت فضایی، ساختار و بیان بصری را آشکار می‌کنند. از سوی دیگر، سازماندهی فضایی، جهت‌گیری بنا، حیاط مرکزی، آب و پوشش گیاهی و مصالح بومی، مجموعه‌ای از راهبردهای غیرفعال اقلیمی را شکل داده‌اند. بر این اساس، معماری خانه‌های قاجاری شیراز را می‌توان به مثابه نظامی یکپارچه دانست که در آن معنا، کالبد و اقلیم در سطوح مختلف با یکدیگر تعامل دارند. اهمیت این یافته‌ها برای معماری معاصر در امکان بازخوانی اصول نهفته در این نظام، به جای تقلید مستقیم از فرم‌های تاریخی، نهفته است.

کلمات کلیدی : خانه‌های تاریخی شیراز دوره قاجار شمایل‌شناسی پانوفسکی کاشی‌نگاره معماری اقلیمی