چارچوب نظری طراحی اکوسیستم‌ های مصنوعی خود سازمان‌ ده در اینترنت اشیاء زیست ‌الهام

چارچوب نظری طراحی اکوسیستم‌ های مصنوعی خود سازمان‌ ده در اینترنت اشیاء زیست ‌الهام

سید علی فارغ1 فاطمه بهلی بهل2

1) عضو هیأت علمی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه صنعتی جندی شاپور، دزفول، ایران.
2) دانشجوی دوره دکترای تخصصی رشته طراحی صنعتی دانشکده طراحی دانشگاه هنر اسلامی تبریز. تبریز، ایران.

کد IOI مقاله : AAHD-ACZABD
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    گسترش مقیاس، ناهمگونی سخت‌افزاری، محدودیت انرژی و پویایی‌های پیش‌بینی‌ناپذیر محیطی، معماری‌های سلسله‌مراتبی و کنترل‌محور اینترنت اشیاء را با چالش‌هایی چون نقاط شکست متمرکز، سربار ارتباطی، شکنندگی عملیاتی و کاهش قابلیت انطباق مواجه کرده است. این مقاله با بازتعریف اینترنت اشیاء به‌مثابه یک «اکوسیستم مصنوعی خودسازمان‌ده»، چارچوبی نظری برای طراحی سامانه‌های اینترنت اشیای زیست‌الهام ارائه می‌دهد. چارچوب پیشنهادی با تلفیق نظریه سیستم‌های پیچیده انطباقی، استیگمرژی و هوش جمعی، تاب‌آوری اکولوژیک، هومئوستاز و پویایی‌های تکاملی، منطق گذار از کنترل متمرکز به تنظیم‌گری توزیع‌شده و زمینه‌مند را صورت‌بندی می‌کند. مدل مفهومی ارائه‌شده از چهار لایه به‌هم‌پیوسته تشکیل شده است: لایه ارگانیسمی برای ادراک، کنش و مدیریت متابولیک انرژی در سطح گره؛ لایه جمعیتی برای هماهنگی همسایگی، شکل‌گیری خوشه‌ها و اجماع توزیع‌شده؛ لایه اکوسیستمی برای تخصیص کنام‌محور منابع محاسباتی، ارتباطی و ذخیره‌سازی در لبه؛ و لایه تکاملی برای انطباق بلندمدت سیاست‌ها، نقش‌ها و توپولوژی شبکه. در این چارچوب، میدان‌های فرومونی دیجیتال، بازخوردهای مثبت و منفی، افزونگی کارکردی، پلاستیسیته ساختاری و انتخاب مبتنی بر عملکرد، به‌عنوان مکانیسم‌های مولد رفتارهای نوپدید نظیر خودپیکربندی، خودترمیمی، توازن بار و مدیریت سازگار انرژی تعریف می‌شوند. روش پژوهش، نظری-ترکیبی است و از سنتز انتقادی ادبیات طراحی زیست‌الهام، سامانه‌های پیچیده و معماری‌های لبه/مه بهره می‌گیرد. برای عملیاتی‌سازی و ارزیابی چارچوب، مجموعه‌ای از شاخص‌ها شامل تاب‌آوری شبکه، بهره‌وری انرژی، تأخیر تصمیم، کیفیت اطلاعات، پایداری توپولوژیک و ظرفیت بازیابی پس از اختلال پیشنهاد می‌شود. این مقاله مبنایی برای توسعه اینترنت اشیای خودمختار، تاب‌آور و قابل‌تکامل در حوزه‌هایی چون کشاورزی دقیق، معادن هوشمند و زیرساخت‌های شهری فراهم می‌آورد.

کلمات کلیدی : اینترنت اشیاء زیست‌الهام خودسازمان‌دهی سیستم‌های پیچیده انطباقی استیگمرژی دیجیتال تاب‌آوری اکولوژیک