تداوم و بازآفرینی اسفنکس در هنر ایران: تحلیل تطبیقی یک کاسه سفالین ایلخانی از موزه تخصصی ایلخانی مراغه

یعقوب طالبی¹

1) دكتراي هنراسلامي، استاديار و عضو هيات علمي دانشگاه، دانشكده معماري، شهرسازي و هنر، دانشگاه اروميه، اروميه،

کد IOI مقاله : AAHE-ACZBZC
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های عمران، طراحی و ساخت، انرژی، مواد و ماشین آلات پیشرفته(icaeu.ir)
چکیده :
    نقش موجودات ترکیبی و اسطوره‌ای از جمله اسفنکس، از عناصر دیرپای هنر ایران و سرزمین‌های پیرامون آن به شمار می‌رود که در دوره‌های مختلف تاریخی، با صورت‌های بصری و کارکردهای متفاوت بازنمایی شده است. اگرچه ریشه‌های این نقش‌مایه به سنت‌های تصویری پیش از اسلام بازمی‌گردد، شواهد هنری نشان می‌دهد که عناصر تصویری و نقش‌مایه‌های ایران پیش از اسلام پس از ظهور اسلام نیز به حیات خود ادامه داده و در قالب‌های تازه در هنر اسلامی بازخوانی شده‌اند. دوره ایلخانی، به سبب شکل‌گیری تعامل گسترده میان سنت‌های هنری ایرانی، اسلامی، مغولی و شرق آسیا، از دوره‌های مهم در تحول و بازآفرینی نقش‌مایه‌های تصویری در هنر ایران محسوب می‌شود. سفالگری این دوره نیز ضمن تداوم برخی سنت‌های پیشین، از نظر شیوه‌های تزئینی و مضامین تصویری دستخوش نوآوری و دگرگونی شد. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی تداوم و بازآفرینی نقش اسفنکس در هنر ایلخانی، به تحلیل یک کاسه سفالین موجود در موزه تخصصی ایلخانی مراغه می‌پردازد. نقش اصلی این کاسه موجودی ترکیبی با سر انسانی، بدن حیوانی، بال‌های بزرگ و کشیده، پنجه‌های پرنده‌وار و اندام انتهایی حیوانی است که در مرکز ترکیب قرار گرفته و بخش عمده سطح داخلی ظرف را اشغال کرده است. پیوند اندام موجود با اسلیمی‌ها و پیچک‌های گیاهی و همچنین ترکیب‌بندی متراکم و پرکننده، از ویژگی‌های مهم ساختار بصری اثر به شمار می‌رود. پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش تطبیقی، ویژگی‌های شمایل‌نگارانه موجود را با سنت بازنمایی موجودات ترکیبی در هنر ایران پیش از اسلام و تداوم آن‌ها در هنر اسلامی مقایسه می‌کند. نتایج اولیه نشان می‌دهد که نقش موجود در کاسه مراغه را می‌توان نمونه‌ای از تداوم یک سنت تصویری کهن دانست که در بستر هنر ایلخانی، بدون بازتولید عین‌به‌عین نمونه‌های پیشین، با عناصر تزئینی و ساختار بصری متناسب با هنر سفالگری این دوره بازآفرینی شده است. از این منظر، کاسه مورد مطالعه نمونه‌ای قابل توجه از ظرفیت هنر ایلخانی در بازخوانی و ترکیب میراث تصویری گذشته با زبان هنری زمانه خود است.

کلمات کلیدی : اسفنکس هنر ایلخانی سفال ایلخانی هنر پیش از اسلام بازآفرینی نقش‌مایه موزه تخصصی ایلخانی مراغه