بررسی تاریخی و هنری قلم کاری ایران

بررسی تاریخی و هنری قلم کاری ایران

فاطمه عطائی نژاد1 زهرا صادقيان2

1) استاد مدعو دانشگاه
2) دانشجوی کارشناسی

کد IOI مقاله : AAHF-ABCDBZ
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    هنر قلمکاری یکی از مهم‌ترین شاخه‌های صنایع دستی ایران است که ریشه در تاریخ، فرهنگ و زیست روزمره مردم این سرزمین دارد. این هنر به شیوه‌ی نقش‌اندازی و رنگ‌آمیزی بر روی پارچه، ابتدا با قلم و سپس با قالب‌های چوبی شکل گرفته و در طول زمان دچار تحول شده است. هدف از این تحول، افزایش سرعت تولید، ایجاد یکنواختی در نقوش و پاسخ‌گویی به نیازهای مصرفی بوده است.شواهد تاریخی نشان می‌دهد که نقش‌پردازی بر پارچه از دوران پیش از اسلام در ایران رواج داشته، اما دوران اوج قلمکاری را می‌توان عصر صفویه دانست. در این دوره، شهر اصفهان به مهم‌ترین مرکز تولید قلمکار تبدیل شد و این محصولات علاوه بر مصرف داخلی، به سایر کشورها نیز صادر می‌گردید. قلمکاری در این دوران نه‌تنها جنبه‌ای کاربردی داشت، بلکه به‌عنوان هنری فاخر مورد توجه درباریان و طبقات مرفه جامعه قرار گرفت.قلمکاری ایرانی در تعاملات فرهنگی با هند نیز گسترش یافت و هنرمندان ایرانی نقش مهمی در انتقال سبک‌ها و نقوش به این سرزمین ایفا کردند. نقوش قلمکار عمدتاً شامل طرح‌های گیاهی، اسلیمی، بته‌جقه، سرو، گل‌ها و گاه نقوش حیوانی و روایی است که هر یک دارای مفاهیم نمادین و ریشه‌های فرهنگی عمیق هستند.فرآیند تولید قلمکار شامل مراحل آماده‌سازی پارچه، دندانه‌دادن، طراحی و چاپ نقوش با قالب، رنگرزی و تثبیت رنگ است. رنگ‌های مورد استفاده غالباً منشأ طبیعی دارند و شامل رنگ‌های مشکی، قرمز، آبی و زرد می‌شوند. ابزار اصلی این هنر قالب‌های چوبی حکاکی‌شده و در شیوه‌های کهن‌تر، قلم‌هایی از جنس بامبو بوده است. با وجود کاهش رونق قلمکاری در برخی دوره‌ها به دلیل ورود کالاهای خارجی و صنعتی‌شدن تولید پارچه، این هنر همچنان جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ و هنر ایران دارد. امروزه با بهره‌گیری از نوآوری در طراحی و حفظ اصالت نقوش، می‌توان زمینه‌ی احیای دوباره و کاربرد گسترده‌تر قلمکاری را در زندگی معاصر فراهم کرد

کلمات کلیدی : قلمکاری صنایع دستی صفویه نقوش گیاهی اسلیمی بته‌جقه رنگرزی