سنتز محاسباتی و نشانه‌شناختی منظر شهری: بازخوانی انتقادیِ میراث هنرهای تجسمی ایرانی در پارادایم شهرسازی نوین

سنتز محاسباتی و نشانه‌شناختی منظر شهری: بازخوانی انتقادیِ میراث هنرهای تجسمی ایرانی در پارادایم شهرسازی نوین

علی اکبر غفوری چیانه1

1) دانشجوی کارشناسی رشته هنر اسلامی گرایش کاربردی، دانشگاه پیام نور ارومیه، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABEBGG
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    چکیده تحولات شتابان شهرسازی معاصر در ایران، در بستر جهانی‌شدن و اقتصاد نئولیبرال، به گسست‌های عمیق در تداوم نشانه‌ای، ریخت‌شناختی و زیبایی‌شناختی مناظر شهری منجر شده است. این گسست، در سطح نشانه‌شناختی، به تضعیف حافظه جمعی، ازخودبیگانگی فضایی و کاهش خوانایی هویتی انجامیده و در سطح ریخت‌شناختی، به انقطاع میان ژنوم هندسی و الگویی هنرهای تجسمی ایرانی-اسلامی و کالبدهای نوظهور شهری دامن زده است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی میان‌رشته‌ای در تقاطع نشانه‌شناسی شهری، هنرهای تجسمی و هندسه محاسباتی، می‌کوشد امکانِ سنتزِ محاسباتی و نشانه‌شناختی در طراحی منظر شهری را نشان دهد؛ سنتزی که در آن، نمادهای بنیادین و فرم‌های سنتی مانند گره‌چینی، مقرنس، نقوش اسلیمی و ختایی، مجسمه‌های مفهوم‌محور و اسطوره‌ای، المان‌های فلزی و لوگوتایپ‌های ملی و مذهبی نه به‌عنوان تزئینات منفعل، بلکه به‌مثابه ساختارهای زایای پارامتریک و حاملانِ حافظه تمدنی بازتعریف می‌شوند. روش‌شناسی پژوهش ترکیبی از تحلیل نشانه‌شناختی (در سطوح سمانتیک، سینتکتیک و پراگماتیک) و ریخت‌شناسی هندسی محاسباتی است. در گام نخست؛ با تکیه بر نشانه‌شناسی ساخت‌گرا و پساساخت‌گرا (پیرس، سوسور، اکو) و نشانه‌شناسی منظر شهری، نحو بصری و معناشناسی نقش‌مایه‌های سنتی در منابع منتخب هنر ایرانی و اسلامی تحلیل می‌شود. در گام دوم؛ با بهره‌گیری از چارچوب هندسه محاسباتی، الگوهای گره‌چینی، شبکه‌های مقرنس، و نسبت‌های تناسبی در مجسمه‌سازی ایرانی به‌صورت ساختارهای پارامتریک و (isomorphic) مدل‌سازی مفهومی می‌گردند. در گام سوم؛ بر مبنای دستاوردهای دو سطح پیشین، یک مدل مفهومیِ سنتز تمدنی و زیبایی‌شناختی برای بازآفرینی منظر شهری معاصر، با ادغام الگوریتم‌های زایشی و ژنوم هنرهای تجسمی سنتی پیشنهاد می‌شود.نتایج نشان می‌دهد که: نخست؛ میان نحو بصری هنرهای تجسمی سنتی و (syntax) فضایی شهر اسلامی و ایرانی نوعی (Structural Isomorphism) قابل ردیابی است که در شهرسازی معاصر عمدتاً نادیده گرفته شده است. در گام دوم؛ الگوهای هندسی سنتی از ظرفیت بالای مدل‌سازی پارامتریک، بسط الگوریتمی و انطباق‌پذیری با مقیاس‌های متنوع (از جزئیات نما تا ساختارهای کلان منظر) برخوردارند در گام سوم؛ ادغام الگوریتم‌های زایشی با ژنوم نقش‌مایه‌های سنتی، در چارچوبی انتقادی و آگاه به پراگماتیک اجتماعی، می‌تواند به طراحی مناظری منجر شود که در عین معاصر بودن، حامل حافظه جمعی، خوانایی هویتی و کیفیت‌های استعلاییِ زیبایی‌شناختی تمدن ایرانی و اسلامی باشند. این مقاله بدین‌سان، چارچوبی مفهومی برای یک پارادایم نوین در طراحی منظر شهری پیشنهاد می‌کند که در آن، Parametric) (Design نه عاملی برای تولید فرم‌های جهان‌شمولِ بی‌ریشه، بلکه رسانه‌ای برای احضار و بازترکیب ژنوم فرهنگی و نشانه‌ای بومی تلقی می‌شود.

کلمات کلیدی : واژگان کلیدی نشانه‌شناسی شهری ریخت‌شناسی هندسی طراحی پارامتریک الگوریتم‌های زایشی هنرهای تجسمی ایرانی و اسلامی گره‌چینی و مقرنس خوانایی هویتی ژنوم فرهنگی