تحلیل روندهای نوین رشد کالبدی کلان‌شهرها با تأکید بر تغییر کاربری زمین، تراکم فضایی و پایداری شهری

تحلیل روندهای نوین رشد کالبدی کلان‌شهرها با تأکید بر تغییر کاربری زمین، تراکم فضایی و پایداری شهری

توفیق فروغی1

1) فوق لیسانس جغرافیاوبرنامه ریزی شهری دانشگاه پیام نورمهاباد tofighforughi

کد IOI مقاله : AAHF-ABFEHE
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    رشد کالبدی کلان‌شهرها دیگر صرفاً به‌معنای افزایش مساحت ساخته‌شده یا گسترش افقی شهر نیست، بلکه به فرایندی چندبعدی تبدیل شده است که در آن تغییر کاربری زمین، الگوهای تراکم فضایی، کیفیت حکمرانی زمین، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، عدالت فضایی و ظرفیت‌های زیست‌محیطی به‌طور هم‌زمان عمل می‌کنند. بخش مهمی از ادبیات پژوهش، گسترش فیزیکی شهرها را از منظر سنجش‌ازدور، مدل‌های تغییر کاربری و شاخص‌های پراکنده‌رویی بررسی کرده است؛ در مقابل، بخشی دیگر بر شهر فشرده، توسعه میان‌افزا، تاب‌آوری و پایداری شهری تمرکز دارد. با وجود این، پیوند تحلیلی میان این سه محور، یعنی تغییر کاربری زمین، تراکم فضایی و پایداری شهری، همچنان در بسیاری از مطالعات پراکنده، موردی و روش‌محور باقی مانده است. این مقاله با رویکرد مرور ساختاریافته ـ انتقادی، ادبیات نظری و تجربی مربوط به رشد کالبدی کلان‌شهرها را در بازه ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ بررسی می‌کند. راهبرد مرور بر جست‌وجوی منابع در پایگاه‌های علمی بین‌المللی و فارسی، تعریف معیارهای ورود و خروج، استخراج داده‌های مفهومی و روش‌شناختی، و سنتز مضمونی یافته‌ها استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ادبیات موجود از سنجش صرفِ گسترش کالبدی به سوی تحلیل کیفیت رشد، سناریوسازی فضایی، ارزیابی خدمات اکوسیستمی، داده‌محوری و ملاحظات عدالت فضایی حرکت کرده است. با این حال، چند شکاف پایدار باقی مانده است: ضعف در پیوند میان مدل‌های فضایی و سازوکارهای نهادی، کمبود داده‌های طولی قابل‌مقایسه، کم‌توجهی به پیامدهای اجتماعی تراکم، و ناتوانی بسیاری از چارچوب‌ها در تبدیل شاخص‌های فنی به سیاست‌های اجرایی. مقاله در پایان، چارچوبی مفهومی پیشنهاد می‌کند که رشد کالبدی کلان‌شهرها را به‌مثابه برهم‌کنش میان نیروهای محرک، رژیم‌های کاربری زمین، الگوهای تراکم، ظرفیت اکولوژیک، عدالت فضایی و حکمرانی تطبیقی تحلیل می‌کند. پیام اصلی مقاله آن است که پایداری شهری نه از فشردگی کالبدی به‌تنهایی حاصل می‌شود و نه از کنترل صرف گسترش؛ بلکه به کیفیت ترکیب فضایی، نهادی و اجتماعی رشد وابسته است.

کلمات کلیدی : رشد کالبدی کلان‌شهرها تغییر کاربری زمین تراکم فضایی پراکنده‌رویی شهری شهر فشرده پایداری شهری سنجش‌ازدور حکمرانی زمین