بازخوانی تطبیقی سنت معماری چوبی در مساجد اسلامی: مطالعه موردی مسجد اشرف‌اوغلو بی‌شهیر و مساجد آذربایجان ایران

سارا عالم¹ کاوه خلیلی²

1) گروه معماری، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.
2) گروه معماری، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.

کد IOI مقاله : AAHF-ABGGDF
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    مسجد اشرف‌اوغلو در شهر بی‌شهیر ترکیه، از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری مساجد شبستان‌دار چوبی در قلمرو آناتولی به‌شمار می‌رود که به‌واسطه اصالت ساختاری، کیفیت فضایی و تداوم سنت‌های معماری سلجوقی، جایگاهی ممتاز در تاریخ معماری اسلامی یافته است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین ویژگی‌های معماری این بنا و واکاوی وجوه اشتراک و افتراق آن با برخی مساجد تاریخی آذربایجان ایران انجام شده است. پژوهش از حیث هدف، بنیادی و از منظر روش، توصیفی ـ تطبیقی است. گردآوری داده‌ها بر پایه بازدید میدانی، مشاهده مستقیم، مستندسازی معماری و بررسی منابع کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است. پرسش اصلی پژوهش بر این محور استوار است که «ویژگی‌های کالبدی مسجد اشرف‌اوغلو در قیاس با نمونه‌های منتخب آذربایجان ایران چه دلالت‌هایی را آشکار می‌سازد؟»، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد سازمان فضایی شبستانی، استقرار سقف چوبی مسطح بر شبکه‌ای از ستون‌های چوبی، بهره‌گیری از چوب سدر در عناصر باربر، ظرافت کم‌نظیر تزئینات چوبی و تلفیق عناصر عملکردی و اقلیمی، از مهم‌ترین مؤلفه‌های معماری این بنا محسوب می‌شوند. همچنین مقایسه تطبیقی حاکی از وجود اشتراکاتی در سنت معماری چوبی، نظام فضایی و برخی شیوه‌های ساخت در میان مساجد مورد مطالعه است، هرچند تفاوت‌هایی در ابعاد بنا، جزئیات اجرایی و سازمان تزئینی مشاهده می‌شود. بر این اساس، مسجد اشرف‌اوغلو را می‌توان نمونه‌ای شاخص از تداوم و تکامل سنت معماری چوبی در جهان اسلام دانست که مطالعه آن در فهم پیوندهای فرهنگی و معماری میان آناتولی و آذربایجان ایران حائز اهمیت است.

کلمات کلیدی : مسجد اشرف‌اوغلو معماری سلجوقی مساجد شبستان‌دار چوبی