نقش فرهنگ و اقلیم بر شکل گیری کاروانسراهای ایرانی

نقش فرهنگ و اقلیم بر شکل گیری کاروانسراهای ایرانی

فاطمه رضایی1 سید بهشید حسینی2 سینا نجفی مخصوص3

1) دانشجو ارشد مهندسی معماری پردیس بین المللی فارابی دانشگاه هنر ایران
2) استاد، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر ایران
3) مربی مدعو، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABKBBH
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    کاروانسراها به عنوان یکی از شاخص‌ترین گونه‌های معماری عام‌المنفعه در ایران، فراتر از یک سرپناه ساده، عمل کرده است و به نیازهای زیستی و فرهنگی پاسخ داده است. این پژوهش با هدف واکاوی نقش دو عامل بنیادین «فرهنگ» و «اقلیم» در شکل‌گیری و تکامل این بناها نوشته شده است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی-تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای و بررسی اسناد تاریخی انجام گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اقلیم به عنوان یک عامل تعیین‌کننده کالبدی، موجب پدید آمدن الگوهای متنوعی از جمله کاروانسراهای «پوشیده» در مناطق کوهستانی (برای مقابله با سرما)، کاروانسراهای «بدون حیاط مرکزی» در سواحل جنوبی (جهت بهره‌گیری از جریان باد) و کاروانسراهای «چهار ایوانی با حیاط مرکزی» در مناطق فلات مرکزی گشته است. از سوی دیگر، فرهنگ و ساختار اجتماعی-سیاسی ایران، به‌ویژه در دوران صفویه، از طریق توسعه تجارت جاده‌ای، باورهای مذهبی (سفرهای زیارتی) و ضرورت‌های امنیتی، بر تقسیم‌بندی فضاهای داخلی، ایجاد پدافند غیرعامل و تزیینات معماری تاثیر مستقیم داشته است. در نهایت، این مقاله به این موضوع می پردازد که معماری کاروانسرای ایرانی، حاصل هم‌گراییِ دقیق میان محدودیت‌های محیطی و الزامات فرهنگی است که نمادی از پایداری و شکوه تمدن ایرانی را به نمایش می‌گذارد.

کلمات کلیدی : کاروانسراهای ایرانی معماری اقلیمی فرهنگ تجارت جاده‌ای