چارچوبی مفهومی برای تلفیق مدیریت غیرمتمرکز آب و طراحی اقلیمی در معماری مسکونی ایران؛ با تأکید بر اقلیم‌های گرم و خشک

چارچوبی مفهومی برای تلفیق مدیریت غیرمتمرکز آب و طراحی اقلیمی در معماری مسکونی ایران؛ با تأکید بر اقلیم‌های گرم و خشک

امین راستگو1 احسان راستگو2

1) دانشجوی دکتری، گروه مهندسی منابع آب، دانشگاه علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران،
2) دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران،

کد IOI مقاله : AAHF-ABKBZG
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    بحران آب و تغییر اقلیم در ایران – به‌ویژه در مناطق گرم و خشک – بافت‌های مسکونی را با چالش‌های جدی در زمینه تأمین آب، آسایش حرارتی و تاب‌آوری مواجه ساخته است. سرانه آب تجدیدپذیر کشور از حدود ۵۰۰۰ مترمکعب در دهه ۱۳۳۰ به کمتر از ۸۰۰ مترمکعب در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته و ایران را در زمره کشورهای با تنش شدید آبی قرار داده است. رویکردهای متداول مدیریت آب و طراحی معماری اغلب به‌صورت مجزا دنبال می‌شوند، حال آنکه سازوکارهای هم‌افزایی بالقوه میان این دو حوزه می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل باشد. هدف پژوهش حاضر، تدوین چارچوبی مفهومی-تحلیلی برای تلفیق راهبردهای مدیریت غیرمتمرکز آب و طراحی اقلیمی در معماری مسکونی ایران است. این پژوهش از نوع بنیادی-کاربردی با رویکرد مرور نظام‌مند بر اساس راهنمای PRISMA 2020 در پایگاه‌های معتبر بین‌المللی و داخلی (۲۰۱۵-۲۰۲۴) انجام شده است. تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار برای شناسایی مؤلفه‌ها، نقاط هم‌افزایی و الگوهای تلفیقی به‌کار گرفته شد (ضریب کاپا = ۰/۸۲). برای اولویت‌بندی راهبردها، روش ترکیبی امتیازدهی چهارمعیاره با تحلیل حساسیت به‌کار رفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که راهبردهایی چون بام‌های سبز-آبی، جمع‌آوری باران، تصفیه آب خاکستری و روسازی‌های نفوذپذیر، در کنار اصول طراحی غیرفعال (جهت‌گیری اقلیمی، سایه‌اندازی، جرم حرارتی، تهویه طبیعی) شبکه‌ای از تعاملات هم‌افزا ایجاد می‌کنند که تاب‌آوری را در سطوح مختلف ارتقا می‌دهند. مدل سه‌لایه پیشنهادی (اقلیمی، آبی، کالبدی-فضایی) با حلقه‌های بازخورد، پویایی این تعاملات را نشان می‌دهد. اولویت‌بندی راهبردها نشان داد که ترکیب حیاط مرکزی با حوضچه و بادگیر بیشترین امتیاز نسبی را در معیارهای چهارگانه کسب کرده است (۱۹ از ۲۰ امتیاز و ۱۴ منبع پشتیبان). نوآوری پژوهش در ارائه چارچوبی یکپارچه و نظام‌مند برای تلفیق دو حوزه مهندسی آب و معماری است که تاکنون در ادبیات علمی به‌صورت نظام‌مند کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این چارچوب می‌تواند زمینه‌ساز بازنگری در ضوابط طراحی مسکونی، اصلاح مقررات ملی ساختمان (مبحث ۱۹) و تدوین دستورالعمل‌های عملیاتی برای طراحان و سیاست‌گذاران باشد.

کلمات کلیدی : مدیریت غیرمتمرکز آب طراحی همساز با اقلیم تاب‌آوری بافت مسکونی هم‌افزایی اقلیم گرم و خشک