تحولات فرهنگی و دگرگونی هویت معماری ایران از دوره قاجار تا معماری معاصر: تحلیل تعامل سنت، مدرنیته و جهانی‌شدن

تحولات فرهنگی و دگرگونی هویت معماری ایران از دوره قاجار تا معماری معاصر: تحلیل تعامل سنت، مدرنیته و جهانی‌شدن

ایمان میرشجاعیان حسینی1 نفیسه نوزادی2

1) استادیار، گروه آموزشی معماری، مؤسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران
2) دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی معماری، مؤسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABKDAD
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    هویت معماری به‌عنوان بازتابی از ارزش‌های فرهنگی، اجتماعی، تاریخی و محیطی، در فرایند تحولات فرهنگی و اجتماعی دچار تغییر و بازتعریف می‌شود. معماری ایران نیز از دوره قاجار تا معماری معاصر تحت تأثیر عواملی همچون مدرنیته، نوسازی، جهانی‌شدن، تغییر سبک زندگی و تحولات فناوری، دستخوش دگرگونی در مؤلفه‌های هویتی شده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر تحولات فرهنگی بر دگرگونی هویت معماری ایران از دوره قاجار تا معماری معاصر انجام شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تاریخی ـ تطبیقی و تحلیل محتوای کیفی اسناد و مطالعات معماری، تحولات چهار دوره قاجار، پهلوی اول، پهلوی دوم و معماری معاصر را بررسی می‌کند. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و اسنادی گردآوری و بر اساس شاخص‌هایی شامل تحولات فرهنگی و اجتماعی، سازمان فضایی، فرم و کالبد، فناوری و مصالح، رابطه با اقلیم و مؤلفه‌های هویت معماری تحلیل و میان دوره‌ها مقایسه شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحول هویت معماری ایران فرایندی تدریجی از تداوم، تغییر و بازتعریف بوده است. در دوره قاجار، تداوم الگوهای سنتی، درون‌گرایی فضایی و پاسخ‌گویی اقلیمی غالب بوده و هم‌زمان نشانه‌های تعامل با فرهنگ غرب ظهور کرده است. در دوره پهلوی، نوسازی و مدرنیته موجب افزایش تغییر در سازمان فضایی، فرم، فناوری و مصالح شده، در حالی که برخی مؤلفه‌های هویت ایرانی تداوم یافته‌اند. در معماری معاصر نیز جهانی‌شدن، فناوری‌های نوین و تغییر سبک زندگی موجب افزایش تنوع رویکردهای هویتی شده و هم‌زمان گرایش به بازتفسیر عناصر و مفاهیم بومی و تاریخی شکل گرفته است. نوآوری پژوهش در ارائه چارچوبی پیوسته و تطبیقی برای بررسی ارتباط میان تحولات فرهنگی و تغییرات سازمان فضایی، فرم، فناوری و مؤلفه‌های هویت معماری در چهار دوره تاریخی است. نتایج نشان می‌دهد که هویت معماری ایران نه به‌طور کامل حذف شده و نه به شکل اولیه خود ثابت مانده است، بلکه در تعامل میان میراث تاریخی و فرهنگی با نیروهای ناشی از مدرنیته، جهانی‌شدن و تحولات فناورانه، بازتعریف شده است. تداوم این هویت بیش از بازتولید صوری عناصر سنتی، به توانایی معماری در بازتفسیر ارزش‌های فرهنگی متناسب با شرایط اجتماعی و فناورانه جدید وابسته است.

کلمات کلیدی : هویت معماری تحولات فرهنگی معماری ایران مدرنیته جهانی‌شدن معماری معاصر تحلیل تطبیقی