ارزیابی عدالت فضایی در دسترسی به خدمات شهری در چارچوب شهر ۱۵ دقیقه‌ای با استفاده از تحلیل شبکه و شاخص‌های دسترسی‌پذیری

ارزیابی عدالت فضایی در دسترسی به خدمات شهری در چارچوب شهر ۱۵ دقیقه‌ای با استفاده از تحلیل شبکه و شاخص‌های دسترسی‌پذیری

رضا ایمانی‌فر1 ریحانه احمدزاده بنائیان2 جواد ایمانی شاملو3

1) دانشجوی کارشناسی ارشد، طراحی شهری، دانشگاه هنرهای اسلامی تبریز، ایران،
2) دانشجوی کارشناسی ارشد، طراحی شهری، دانشگاه هنرهای اسلامی تبریز، ایران، تبریز،
3) دکتری، طراحی شهری، دانشگاه هنرهای اسلامی تبریز، ایران، تبریز،

کد IOI مقاله : AAHF-ABKFEC
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    شهر ۱۵ دقیقه‌ای به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین برنامه‌ریزی شهری، بر تأمین دسترسی عادلانه و روزمره شهروندان به خدمات اساسی در مقیاس محله‌ای تأکید دارد. تحقق این الگو مستلزم توزیع متوازن خدمات و ایجاد ساختاری فضایی است که ساکنان بتوانند در مدت‌زمان حداکثر ۱۵ دقیقه پیاده‌روی به نیازهای اصلی خود دسترسی یابند. با این حال، در بسیاری از شهرها تمرکز نامتوازن کاربری‌ها، ضعف اتصال‌پذیری شبکه معابر و کمبود خدمات در برخی محله‌ها، زمینه بروز نابرابری فضایی در دسترسی را فراهم کرده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی عدالت فضایی در دسترسی به خدمات شهری در چارچوب شهر ۱۵ دقیقه‌ای تدوین شده است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی است. در بخش توصیفی، الگوی توزیع فضایی خدمات شهری شامل کاربری‌های آموزشی، درمانی، فضای سبز، تجاری روزانه، حمل‌ونقل عمومی، فرهنگی، ورزشی و اداری محلی در محدوده مورد مطالعه شناسایی و طبقه‌بندی شده است. در بخش تحلیلی، میزان دسترسی‌پذیری محله‌ها با بهره‌گیری از تحلیل شبکه در محیط GIS و بر اساس شاخص‌هایی نظیر فاصله زمانی پیاده‌روی، پوشش فضایی خدمات، تنوع کاربری‌ها، تراکم جمعیت، کیفیت و پیوستگی شبکه معابر و سطح برخورداری محله‌ای ارزیابی گردیده است. همچنین، با مقایسه تطبیقی میان محله‌ها، وضعیت انطباق آن‌ها با اصول شهر ۱۵ دقیقه‌ای تحلیل شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحقق عدالت فضایی در چارچوب شهر ۱۵ دقیقه‌ای صرفاً به نزدیکی مکانی خدمات وابسته نیست، بلکه عواملی همچون تنوع عملکردی، توزیع متناسب خدمات با جمعیت، کیفیت زیرساخت‌های پیاده‌محور و ساختار فضایی محله‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان دسترسی دارند. یافته‌ها امکان شناسایی پهنه‌های برخوردار و کم‌برخوردار را فراهم ساخته و بیانگر آن است که برخی محله‌ها با وجود نزدیکی نسبی به خدمات، به دلیل ضعف شبکه دسترسی یا کمبود تنوع کاربری، در وضعیت نامطلوب قرار دارند. در نهایت، نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری محله‌محور، مکان‌یابی بهینه خدمات جدید، بهبود اتصال‌پذیری شبکه معابر و ارتقای عدالت فضایی در برنامه‌ریزی شهری فراهم آورد.

کلمات کلیدی : شهر ۱۵ دقیقه‌ای عدالت فضایی دسترسی‌پذیری خدمات شهری شاخص‌های فضایی تحلیل شبکه برنامه‌ریزی محله‌ای