روایتگری در فضا؛ تحلیل مولفه‌های معماری در نگاره‌های خمسه شاه‌طهماسبی

روایتگری در فضا؛ تحلیل مولفه‌های معماری در نگاره‌های خمسه شاه‌طهماسبی

شمیم نطاق1 آزیتا بلالی اسکویی2

1) دانشجوی دکتری معماری اسلامی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
2) استاد گروه معماری و شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABKFED
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    نسخه خمسه شاه‌طهماسبی از برجسته‌ترین آثار نگارگری مکتب تبریز در دوره صفوی است که افزون بر ارزش‌های هنری و ادبی، بازتاب‌دهنده ویژگی‌های معماری و سازمان فضایی عصر خود نیز به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مولفه‌های معماری و تحلیل نحوه بازنمایی فضاهای کالبدی در نگاره‌های خمسه شاه‌طهماسبی انجام شده است. در این پژوهش به سوال نگاره‌های خمسه شاه‌طهماسبی چگونه از عناصر معماری برای تقویت روایت و فضاسازی استفاده کرده‌اند؟ به روش توصیفی–تحلیلی پاسخ داده می‌شود. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهده مستقیم ۱۷ نگاره نسخه خمسه شاه‌طهماسبی گردآوری شد. نتایج پژوهش نشان داد که ۱۱ نگاره دارای عناصر شاخص معماری از جمله ایوان، شاه‌نشین، تختگاه، باغ، چادرهای تشریفاتی، طاق‌نما و حوض هستند و معماری در این آثار نقش موثری در سازمان‌دهی فضا، هدایت روایت و تاکید بر جایگاه شخصیت‌ها ایفا می‌کند. در مقابل، ۶ نگاره فاقد عناصر شاخص معماری بوده و فضاسازی آن‌ها عمدتا بر پایه عناصر طبیعی مانند کوه، درخت، رودخانه و صخره شکل گرفته است. در مجموع، یافته‌ها نشان می‌دهد که معماری در نگاره‌های خمسه شاه‌طهماسبی فراتر از یک پس‌زمینه تزئینی عمل کرده و به‌عنوان عنصری روایتگر و ساختاردهنده، نقش مهمی در سازمان فضایی و بیان تصویری ایفا می‌کند.

کلمات کلیدی : خمسه شاه‌طهماسبی نگارگری مکتب تبریز عناصر معماری تزیینات