نشانه‌های بصری قدرت و مشروعیت در پوشاک درباری دوره دوم قاجار؛ نظم مدرن و سلسله‌مراتب در کاشی‌نگاره‌ها و نگاره‌های کاخ گلستان

نشانه‌های بصری قدرت و مشروعیت در پوشاک درباری دوره دوم قاجار؛ نظم مدرن و سلسله‌مراتب در کاشی‌نگاره‌ها و نگاره‌های کاخ گلستان

مرضیه زرین کار1 شهره فضل وزیری2

1) دانشجوی کارشناسی ارشد طراحی پارچه و لباس، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
2) استادیار گروه طراحی پارچه و لباس، دانشگاه علم و فرهنگ، دانشکده هنر و معماری، تهران، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABKKDA
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    دوره دوم قاجار (۱۲۲۷ تا ۱۳۰۴ ه.ش) عصر تحولات بنیادین در نظام‌های بازنمایی قدرت و مشروعیت سیاسی بود. در این دوره، پوشاک درباری فراتر از کارکرد پوشانندگی، به زبانی بصری برای نمایش هم‌زمان اقتدار سلطنتی، سلسله‌مراتب قدرت و نظم مدرن بدل شد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش نشانه‌های بصری پوشاک در بازنمایی قدرت و مشروعیت شاهان، شاهزادگان و درباریان قاجار، کاشی‌نگاره‌های تالار سلام و نگاره‌های دیگر کاخ گلستان را بررسی می‌کند. روش پژوهش کیفی و توصیفی-تحلیلی با رویکرد نشانه‌شناسی اجتماعی رولان بارت (در سه سطح دلالت صریح، ضمنی و اسطوره) است. نمونه‌گیری هدفمند از میان آثار کاخ گلستان انجام شد و آثاری که یکنواختی پوشاک درباریان، تمایز رتبه‌ای میان شاه و شاهزادگان و تحول نمادهای بصری قدرت را نشان می‌دادند، برای تحلیل انتخاب گردیدند. یافته‌ها نشان می‌دهد کاشی‌نگاره سلام نوروزی، با به‌تصویر کشیدن سی شخصیت کشوری و سی‌وسه شخصیت لشکری در پوشاکی کاملاً یکسان، آشکارترین سند بصری از اعمال قدرت از طریق یکسان‌سازی و نظم سازمانی است؛ مقایسه کلاه ناصرالدین‌شاه با کلاه شاهان پیش از قاجار نشان می‌دهد کوتاه‌شدن سرپوش به‌سود نمایش قدرت از طریق کارآمدی صورت گرفته، در حالی که نشان شیر و خورشید مشروعیت ملی-تاریخی سلطنت را حفظ کرده است. تحلیل نقوش بته‌جقه در پوشاک شاهزادگانی چون ملک‌آرا، عبدالله قاجار و ناصرالدین‌میرزا نایب‌السلطنه نشان داد تراکم تزیینات متناسب با میزان مشروعیت تفویض‌شده به هر شاهزاده بوده است. در سطح دلالت ضمنی، این نشانه‌ها حامل معانی «اقتدار مطلق و نظم مدرن» هستند و در سطح اسطوره، روایت «قدرت متمرکز و مشروع در شخص شاه» را بازتولید می‌کنند. نتیجه آن‌که پوشاک درباری قاجار، در خدمت اعمال و تثبیت قدرت، نه به‌صورت گسست از سلسله‌مراتب سنتی، بلکه در قالب بازتولید همان سلسله‌مراتب با زبانی بصری تازه ظاهر شده است.

کلمات کلیدی : نشانه‌شناسی بصری پوشاک درباری قدرت و مشروعیت دوره دوم قاجار کاشی‌نگاره‌های تالار سلام نشانه‌شناسی رولان بارت