واکاوی الگوی محرمیت در خانه‌های تاریخی فردوس بر پایه‌ی تحلیل گرافیکی سازمان فضایی

واکاوی الگوی محرمیت در خانه‌های تاریخی فردوس بر پایه‌ی تحلیل گرافیکی سازمان فضایی

فهیمه طباطبائی1 محسن طبسی2

1) 1- مدرس، گروه مهندسی عمران و معماری، دانشگاه تربت‌حیدریه، تربت‌حیدریه، ایران
2) 2- دانشیار، گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

کد IOI مقاله : AAHF-ABKKDH
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    اصل محرمیت به عنوان یکی از بنیادی‌ترین اصول معماری ایرانی-اسلامی، نقشی محوری در سازمان‌دهی فضایی خانه‌های سنتی ایران ایفا نموده است. این اصل در فرآیند گذار به مدرنیته دچار دگردیسی گردیده است. شهر فردوس در خراسان جنوبی، به دلیل دارا بودن بافت تاریخی غنی با خانه‌های ارزشمند از دوره‌های صفویه و قاجار، بستری مناسب برای مطالعه تحولات این اصل در معماری مسکونی فراهم می‌آورد. با این حال، مطالعات نظام‌مند در زمینه خوانش الگوی محرمیت در این شهر کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف «واکاوی الگوی محرمیت در خانه‌های تاریخی فردوس بر پایه‌ی تحلیل گرافیکی سازمان فضایی» شکل گرفته است. روش‌شناسی پژوهش به‌صورت ترکیبی (کمی-کیفی) با رویکرد اکتشافی-توصیفی طراحی شده است. بخش نظری بر مرور نظام‌مند ادبیات استوار است و بخش میدانی شامل برداشت کالبدی از ۱۱ باب خانه تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی شهر فردوس می‌باشد. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از روش تحلیل گرافیکی و ترسیم نمودارهای توجیهی و دیاگرام‌های ارتباطی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سازمان فضایی خانه‌های تاریخی فردوس مبتنی بر نظامی سلسله‌مراتبی از عرصه‌های عمومی، نیمه‌خصوصی و خصوصی شکل گرفته است. عناصر کلیدی همچون ورودی غیرمستقیم با چرخش‌های ۹۰ و ۱۸۰ درجه، هشتی چهارمدخلی، حیاط مرکزی، تفکیک کامل اندرونی-بیرونی و الگوی دو ایوانه، در شکل‌گیری این نظام فضایی نقش اساسی داشته‌اند. تحلیل گرافیکی نمودارهای توجیهی نشان می‌دهد که فضاها در سه لایه‌ی متوالی سازماندهی شده‌اند و سلسله‌مراتب با استفاده از عناصر فیلتر به وضوح از هم تفکیک شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اصل محرمیت در خانه‌های تاریخی فردوس، نه یک ویژگی جانبی، بلکه اصل بنیادین و سازمان‌دهنده‌ی فضایی بوده است که در سه بعد کالبدی، اجتماعی و ادراکی به‌صورت یکپارچه و هماهنگ متجلی شده است. این پژوهش با ارائه الگوی گرافیکی سلسله‌مراتب فضایی، چارچوبی تحلیلی-طراحی برای درک بهتر اصول محرمیت‌سازی در معماری بومی ایران فراهم می‌سازد.

کلمات کلیدی : محرمیت خانه‌های تاریخی فردوس تحلیل گرافیکی سازمان فضایی سلسله‌مراتب فضایی درون‌گرایی