سیر تحول تاریخی و ساختار سازه ای گنبد در معماری ایران از گوشه سازی تا گنبد های دوپوسته

سیر تحول تاریخی و ساختار سازه ای گنبد در معماری ایران از گوشه سازی تا گنبد های دوپوسته

عرشیا صادقی1 سمیه نوروزی گله کلائی2

1) دانشجوی کارشناسی دانشگاه ملی مهارت محمودآباد
2) گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABKKDK
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    گنبد یکی از مهم‌ترین عناصر معماری ایران و از برجسته‌ترین دستاوردهای این سرزمین در پیوند میان هندسه، سازه، مصالح و فناوری ساخت به شمار می‌رود. این عنصر در طول تاریخ، علاوه بر ایفای نقش به‌عنوان پوشش فضاهای وسیع، در شکل‌دهی به سازمان فضایی سیمای بنا و کیفیت‌های معنایی معماری نیز مؤثر بوده است. تحول گنبد در معماری ایران، از نمونه‌های پیش از اسلام تا گنبدهای پیچیده دوره اسلامی، بیانگر روندی تدریجی در حل مسائل هندسی و سازه‌ای فضاها بوده است . پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای، به بررسی سیر تحول تاریخی و ساختار سازه‌ای گنبد در معماری ایران می‌پردازد. در این راستا، ابتدا پیشینه گنبدسازی در ایران و جایگاه آن دوره ساسانی در شکل‌گیری روش‌های انتقال از پلان چهارگوش به زمینه گنبدی، سپس ساختار و اجزای گنبد و شیوه‌های چپیره‌سازی و گوشه‌سازی مورد بررسی قرار گرفته و همچنین بخش دیگری از پژوهش به تحول گنبدهای تک‌پوسته، دوپوسته پیوسته و دوپوسته گسسته و بررسی نمونه‌های شاخص دوره‌های مختلف تاریخی اختصاص دارد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحول گنبد ایرانی را نمی‌توان صرفاً نتیجه تغییرات فرمی و زیبایی‌شناختی دانست، بلکه این تحول حاصل تعامل میان هندسه، منطق سازه‌ای، مصالح، فناوری ساخت و نیازهای فضایی بوده است. توسعه روش‌های گوشه‌سازی، افزایش توانایی در کنترل ضخامت و هندسه پوسته، و سپس تفکیک عملکرد پوسته‌های داخلی و خارجی در گنبدهای دوپوسته، امکان ایجاد گنبدهایی با دهانه و ارتفاع بیشتر و فرم‌های متنوع‌تر را فراهم کرده است. مطالعات سازه‌ای معاصر نیز نشان می‌دهند که نسبت ارتفاع به دهانه، شکل هندسی پوسته‌ها، ضخامت و نحوه اتصال اجزای گنبد بر رفتار سازه‌ای و لرزه‌ای آن‌ها اثرگذار است. از این منظر، گنبد ایرانی را می‌توان حاصل انباشت و تکامل دانش تجربی ، هندسی و سازه‌ای دانست که در آن فرم معماری و منطق ساخت به صورت یک نظام یکپارچه عمل کرده‌اند.

کلمات کلیدی : گنبد عنصر معماری ایرانی هندسه سازه