مدل‌های بنیادین ژئوفضایی برای پایش تغییرات شهری و سنجش انتقال‌پذیری، عدم‌قطعیت، تبیین‌پذیری و قابلیت اعتماد در کاربردهای شهرداری

مدل‌های بنیادین ژئوفضایی برای پایش تغییرات شهری و سنجش انتقال‌پذیری، عدم‌قطعیت، تبیین‌پذیری و قابلیت اعتماد در کاربردهای شهرداری

موسی ساعی1

1) گروه نقشه‌برداری، دانشکده مهندسی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ACZADE
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    مدل‌های بنیادین ژئوفضایی ظرفیت آن را دارند که پایش تغییرات شهری را از توسعه مدل‌های اختصاصی برای هر شهر و هر حسگر به استفاده از بازنمایی‌های ازپیش‌آموخته، چندمقیاسی و چندوجهی منتقل کنند؛ بااین‌حال، موفقیت در بنچمارک‌های عمومی لزوماً به معنای قابلیت اعتماد در تصمیم‌های شهرداری نیست. هدف این مقاله، سنتز انتقادی ادبیات مربوط به مدل‌های بنیادین ژئوفضایی و ارزیابی چهار مؤلفه به‌هم‌پیوسته انتقال‌پذیری، عدم‌قطعیت، تبیین‌پذیری و قابلیت اعتماد در پایش تغییرات شهری است. پژوهش با رویکرد مرور ساختاریافته انتقادی و پروتکل جست‌وجوی نظام‌مند سازگار با منطق PRISMA انجام شده و ادبیات سال‌های 2010 تا 2026 درباره مدل‌های بنیادین، آشکارسازی تغییرات، سازگاری دامنه، کالیبراسیون عدم‌قطعیت و هوش مصنوعی تبیین‌پذیر را تلفیق می‌کند. سنتز مطالعات نشان می‌دهد مدل‌هایی مانند SatMAE، Scale-MAE، SatlasPretrain، CROMA، Prithvi-EO و TerraMind توان کاهش وابستگی به برچسب و انتقال دانش میان وظایف را افزایش داده‌اند، اما تعمیم آنها میان شهرها، حسگرها، زمان‌ها و مقیاس‌ها همچنان ناپایدار است. همچنین، افت عملکرد تحت تغییر دامنه می‌تواند با بیش‌اطمینانی مدل و ناپایداری توضیح همراه شود. بر این مبنا، چارچوب GFM-UrbanTrust پیشنهاد می‌شود که استقرار مدل را منوط به ممیزی داده، آزمون انتقال خارجی، کالیبراسیون عدم‌قطعیت، سنجش وفاداری توضیح، سیاست امتناع و نظارت انسانی می‌کند. نتیجه اصلی آن است که کاربرد مسئولانه این مدل‌ها در شهرداری باید از منطق «بیشترین دقت» به منطق «انتقال قابل اعتماد و قابل ممیزی» تغییر یابد.

کلمات کلیدی : مدل بنیادین پایش شهری انتقال‌پذیری عدم‌قطعیت اعتمادپذیری