تحلیل شمایل‌شناختی تجلی تمدن نیشابور در تابلوی نقاشی حدیث سلسله‌الذهب اثر طاهر نبی‌زاده

آیگین مردانی ولندانی¹

1) استادیار گروه صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه بجنورد، بجنورد، ایران.

کد IOI مقاله : AAHF-ACZZKA
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    تابلوی نقاشی «حدیث سلسله‌الذهب» اثر طاهر نبی‌زاده، یکی از آثار شاخص معاصر است که به بازنمایی واقعه ورود امام رضا (ع) به نیشابور می‌پردازد. مسئله اصلی این پژوهش، واکاوی چگونگی تجلی مؤلفه‌های تمدنی نیشابور در این اثر و فراروی از یک روایت صرفاً مذهبی به سوی یک تحلیل تمدنی است. هدف تحقیق، شناسایی نشانه‌های بصری هویت‌ساز و رمزگشایی از پیوند میان امر قدسی و ساختار مدنی در این نگاره می‌باشد. این پژوهش با رویکردی کیفی و به روش «توصیفی-تحلیلی» انجام شده است. چارچوب نظری تحقیق بر الگوی سه‌مرحله‌ای «شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی» استوار است تا لایه‌های معنایی اثر از فرم عینی تا روح فرهنگی حاکم بر آن استخراج شود. تحلیل اثر نشان می‌دهد که هنرمند با تأکید بر حضور گسترده کاتبان (۱۵ پیکره محوری) و ابزارهای نگارش، نیشابور را به عنوان یک «تمدن متن‌بنیان» و قطب علمی جهان اسلام بازنمایی کرده است. عناصر کالبدی نظیر دیوار آجری با نقوش اصیل و حضور فیگور سقا، به ترتیب نمادی از «ثبات معماری» و «نظم مدنی» در این شهر هستند. همچنین تنوع نژادی و سنی جمعیت، نشان‌دهنده تکثرگرایی و جامعه باز نیشابور در سده سوم هجری است. تابلوی نبی‌زاده موفق شده است نیشابور را از یک جغرافیای ایستا به یک «کنش‌گر تمدنی» ارتقا دهد. در این اثر، «قلم» به مثابه ابزار تداوم ولایت در بستر تاریخ عمل می‌کند و پیوند میان مرجعیت معنوی و زیرساخت‌های مادی، مدلی از یک مدینه فاضله را ترسیم می‌نماید که در آن قداست مذهبی با شکوه تمدنی و عقلانیت علمی به وحدت رسیده‌اند.

کلمات کلیدی : حدیث سلسله‌الذهب تمدن نیشابور طاهر نبی‌زاده شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی