بازشناسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و تنظیم فضای شخصی در طراحی داخلی اقامتگاه‌های موقت با رویکرد روان‌شناسی محیطی

بازشناسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و تنظیم فضای شخصی در طراحی داخلی اقامتگاه‌های موقت با رویکرد روان‌شناسی محیطی

پریسا نامیان1 فریده ایلانی2

1) استادیار، گروه معماری، موسسه آموزش عالی غیرانتفاهی آپادانا، شیراز، ایران
2) مدرس، گروه معماری، موسسه آموزش عالی غیرانتفاهی حافظ، شیراز، ایران

کد IOI مقاله : ABDB-ACZKDE
محل انتشار : کنفرانس بین‌المللی معماری داخلی:تعامل انسان، فضا و محصول(iafdconf.ir)
چکیده :
    فضای شخصی یکی از مفاهیم اساسی روان‌شناسی محیطی و رفتار فضایی می باشد که در تنظیم فاصله میان‌فردی، میزان تعامل و ادراک فرد از حریم نقش دارد. اهمیت این مفهوم در اقامتگاه‌های موقت، به دلیل کاربران ناآشنا، استفاده هم‌زمان از فضاهای خصوصی و مشترک و محدود بودن مدت اقامت، افزایش می‌یابد. در چنین محیط‌هایی، مسئله صرفاً تأمین فضای کافی نیست، بلکه فراهم‌کردن امکان تنظیم فاصله، میزان تعامل و دسترسی به حریم متناسب با شرایط فردی و موقعیتی اهمیت دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین عوامل مؤثر بر شکل‌گیری و تنظیم فضای شخصی و بررسی نقش آنها در طراحی اقامتگاه‌های موقت انجام شده است. پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی است و اطلاعات مورد نیاز با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی منابع مرتبط با روان‌شناسی محیطی، رفتار فضایی، حریم، قلمرو، ازدحام و فضای شخصی گردآوری و تحلیل شده است. بر اساس تحلیل مبانی نظری و مطالعات پیشین، عوامل مؤثر بر فضای شخصی در سه بعد اصلی فردی، میان‌فردی و موقعیتی ـ معماری دسته‌بندی شدند. ویژگی‌هایی همچون سن، جنسیت، ویژگی‌های شخصیتی و زمینه فرهنگی در بعد فردی؛ میزان آشنایی، صمیمیت و نوع رابطه در بعد میان‌فردی؛ و نوع فعالیت، شرایط موقعیتی، سازمان فضایی، چیدمان، فاصله میان محل‌های استقرار، جهت‌گیری، دیدپذیری، مرزبندی، دسترسی و عناصر نیمه‌محصورکننده در بعد موقعیتی ـ معماری قرار می‌گیرند. نتایج تحلیل نشان می‌دهد که فضای شخصی ماهیتی پویا، ادراکی و وابسته به زمینه دارد و حاصل تعامل این سه بعد است. در این میان، عوامل موقعیتی ـ معماری بیشترین قابلیت مداخله مستقیم از طریق طراحی داخلی را دارند و امکان انتخاب و کنترل کاربر، حلقه ارتباطی میان این عوامل و کیفیت فضای شخصی محسوب می‌شود. بنابراین، طراحی داخلی مطلوب نباید فضای شخصی را به محدوده‌ای ثابت یا جداسازی کامل کاربران تقلیل دهد، بلکه باید با ایجاد امکان انتخاب و کنترل فاصله، دید، دسترسی و میزان تعامل، میان بهره‌وری فضایی، اجتماع‌پذیری و حریم فردی تعادل برقرار کند. در نهایت، با اتکا به مؤلفه‌های شناسایی‌شده در سه بعد فردی، میان‌فردی و موقعیتی ـ معماری، راهکارهای طراحی داخلی و معماری برای ارتقای کیفیت فضای شخصی در اقامتگاه‌های موقت ارائه شده است.

کلمات کلیدی : فضای شخصی طراحی داخلی اقامتگاه‌های موقت روان‌شناسی محیطی رفتار فضایی