بازخوانی چندلایه نقوش پرندگان مدالیونی در فلزکاری ساسانی و پساساسانی مطالعه موردی گونه‌شناسی، نشان‌های شاهانه ـ قدسی، انتقال میان‌رسانه‌ای، فن ساخت و تاریخچه مالکیت بطری سیمین زراندود، موزه هنرهای زیبای بوستون (شماره ‏58.94‏)

بازخوانی چندلایه نقوش پرندگان مدالیونی در فلزکاری ساسانی و پساساسانی مطالعه موردی گونه‌شناسی، نشان‌های شاهانه ـ قدسی، انتقال میان‌رسانه‌ای، فن ساخت و تاریخچه مالکیت بطری سیمین زراندود، موزه هنرهای زیبای بوستون (شماره ‏58.94‏)

آناهیتا نیک کار1

1) کارشناس ارشد پژوهش هنر، پژوهشگر مستقل، مدرس گروه هنر

کد IOI مقاله : ABFG-ACZFGG
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    بطری سیمین زراندود موزه هنرهای زیبای بوستون (شماره ‏58.94‏) با نقش پرندگانی در قاب‌های مدور و عناصر گیاهی، از نمونه‌های شاخص اما فاقد زمینه کاوشِ فلزکاری منسوب به دوره ساسانی است. ادبیات موجود سه شناسایی ناسازگار را بر این اثر تحمیل کرده است: خروسِ هاله‌دار، قرقاول و «پرنده اسطوره‌ای». پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و تلفیق شمایل‌نگاری انتقادی، گونه‌شناسی تصویری، تاریخ هنر فنی و نقد تاریخچه مالکیت، شیء را در شش سطح داده مادی، توصیف صوری، تشخیص گونه، تحلیل صفات افزوده، بازسازی میدان معنایی و انتساب دینی مطالعه می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که فقدان تاج گوشتی دندانه‌دار، غبغب و سیخک شناسایی قطعی خروس را دشوار می‌کند و سنجش دم پرنده با گونه‌شناسی چهارگانه دم پرندگان قدسی ساسانی، آن را به گروه دم گیاهی ـ حلزونی نزدیک و پیکره را تمام‌پرنده نشان می‌دهد؛ ازاین‌رو «پرنده آرمانی‌شده از خانواده بصری قرقاول‌سانان» دقیق‌ترین توصیف است. حلقه مستقل پیرامون سر، گردن‌آویز و نوارهای شناور، نقش را با اطمینان بیشتری در میدان معنایی فرّه و مرتبه شاهانه ـ قدسی قرار می‌دهند، اما پیوند با سروش و پرودرش، در نبود کتیبه و زمینه آیینی، فرضیه‌ای اثبات‌نشده باقی می‌ماند. بازسازی شبکه دیداری مشترک ترنج‌های حاوی پرنده در منسوجات طاق بستان، آستانه و تورفان، گچ‌بری‌های چال‌ترخان و ام‌الزعتر، دیوارنگاره‌های افراسیاب و تداوم آن در پارچه‌های بیزانسی، سینی هشت‌ضلعی سده دهم و پارچ آرمیتاژ، جایگاه اثر را در کوینه دیداری اواخر باستان روشن می‌کند. بازسازی زنجیره ساخت (چکش‌کاری سرد، برجسته‌کاری، قلم‌زنی و زراندود جیوه‌ای موضعی) و مقایسه ساختاری با بطری مرغابی‌دار ویکتوریا و آلبرت و گلاب‌پاش مجموعه داوود نشان می‌دهد فرضیه کارکرد عطرافشان تنها با بررسی مستقیم دهانه آزمون‌پذیر است. نقد تاریخچه مالکیت، ادعای کشف در ساری را رد و زنجیره مستند را از سال ۱۹۴۹ آغاز می‌کند. تاریخ‌گذاری دقیق نیازمند آزمون‌های طیف‌سنجی فلورسانس پرتو ایکس، نقشه‌برداری عنصری و پرتونگاری ساختاری است.

کلمات کلیدی : فلزکاری ساسانی بطری بوستون خروس ـ پرودرش سروش فرّه تاریخچه مالکیت