چارچوب مفهومی حکمرانی اخلاقی داده و حریم خصوصی در سیستم‌های خودکار شهرهای هوشمند

چارچوب مفهومی حکمرانی اخلاقی داده و حریم خصوصی در سیستم‌های خودکار شهرهای هوشمند

عاطفه رحمانیان1 بهاره موقرنیا2

1) استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد جهرم، جهرم، ایران. پست الکترونیکی: atefeh
2) 2- دانشجوی دکتری علوم ارتباطات، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. پست الکترونیکی: iac.ir @0920077277

کد IOI مقاله : ABGG-ABKEAK
محل انتشار : یازدهمین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و مهندسی و هشتمین کنگره بین المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا(11icrsie.ir)
چکیده :
    توسعه روزافزون شهرهای هوشمند و به‌کارگیری گسترده سامانه‌های خودکار، اینترنت اشیاء (IoT) و فناوری‌های پردازش تصویر در مدیریت شهری، حجم عظیمی از داده‌های رفتاری و مکانی شهروندان را تولید می‌کند. اگرچه این سامانه‌ها موجب بهینه‌سازی خدمات شهری و ارتقای کیفیت زندگی می‌شوند، اما جمع‌آوری و پردازش مداوم داده‌ها چالش‌های جدی در حوزه نقض حریم خصوصی، عدم شفافیت الگوریتمی و مخاطرات اخلاقی و حقوقی به همراه داشته است. هدف پژوهش حاضر، ارائه یک چارچوب مفهومی برای حکمرانی اخلاقی داده و حفاظت از حریم خصوصی در سیستم‌های خودکار شهرهای هوشمند است. این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش مرور نظام‌مند اسناد (SLR) و تحلیل تماتیک قوانین بین‌المللی (نظیر GDPR و EU AI Act) و ادبیات پژوهشی سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶ انجام شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که عدم تعیین مسئولیت مدنی و حقوقی در خطاهای الگوریتمی، نظارت انبوه ناخواسته و پدیده جعبه سیاه در ارائه خدمات هوشمند، مهم‌ترین چالش‌های شهرهای هوشمند پیشرو (از جمله کلان‌شهرهایی مانند مشهد و تهران) هستند. در پاسخ به این چالش‌ها، «چارچوب مفهومی پنج‌لایه‌ای حکمرانی اخلاقی داده (E-GIST)» شامل: ۱) سیاست‌گذاری و شفافیت الگوریتمی، ۲) ارزیابی پیشینی مخاطرات (PIA)، ۳) انطباق حقوقی و مسئولیت مدنی، ۴) صیانت از حقوق شهروندی و رضایت آگاهانه، و ۵) نظارت مستمر و ممیزی اخلاقی تدوین شد. بکارگیری این مدل به مدیران و طراحان شهری کمک می‌کند تا ضمن بهره‌گیری از ظرفیت هوش مصنوعی، حقوق شهروندی و اعتماد عمومی را حفظ کنند.

کلمات کلیدی : شهرهای هوشمند حکمرانی داده سیستم‌های خودکار حریم خصوصی اخلاق هوش مصنوعی