بررسی تأثیر طراحی و منظر شهری و نقش معماری در تقویت هویت شهری و تأثیر آن بر رفتار و اخلاق شهروندان؛ مطالعه موردی محور خیابان امام خمینی تبریز (حدفاصل میدان ساعت تا فلکه دانشگاه)

کوکب دهقان شیروانه ده¹

1) دانشجوی دکتری معماری دانشگاه آزاد اهر

کد IOI مقاله : ABGG-ACABAB
محل انتشار : یازدهمین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و مهندسی و هشتمین کنگره بین المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا(11icrsie.ir)
چکیده :
    چکیده : شهر به‌عنوان بستری برای شکل‌گیری روابط اجتماعی، فرهنگی و رفتاری، تنها مجموعه‌ای از عناصر کالبدی و عملکردی نیست، بلکه محیطی ادراکی و اجتماعی است که کیفیت آن می‌تواند بر نگرش، احساس، هویت و رفتار شهروندان تأثیرگذار باشد. طراحی شهری، منظر شهری و معماری از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده کیفیت محیط و تصویر ذهنی شهروندان از مکان محسوب می‌شوند و می‌توانند از طریق تقویت خوانایی، زیبایی، انسجام بصری، حس تعلق و هویت مکانی، زمینه‌ساز شکل‌گیری رفتارهای مطلوب اجتماعی شوند. در این میان، محورهای تاریخی و مهم شهری به دلیل برخورداری از ارزش‌های کالبدی، تاریخی و فرهنگی، نقش ویژه‌ای در شکل‌گیری هویت شهری دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر طراحی و منظر شهری و نقش معماری در تقویت هویت شهری و تأثیر آن بر رفتار و اخلاق شهروندان انجام می‌شود و محور خیابان امام خمینی تبریز، حدفاصل میدان ساعت تا فلکه دانشگاه، به‌عنوان محدوده مورد مطالعه انتخاب شده است. هویت شهری یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های کیفیت محیط و شکل‌دهنده رابطه میان شهروند و فضای شهری است. با این حال، گسترش الگوهای یکسان معماری، تقلید از الگوهای غیر بومی و بی‌توجهی به ویژگی‌های اقلیمی، تاریخی و فرهنگی مکان می‌تواند موجب تضعیف هویت شهری شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش معماری در شکل‌گیری، تداوم و تقویت هویت شهری انجام شده است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است. در این پژوهش، مؤلفه‌هایی همچون ویژگی‌های کالبدی، معماری بومی، فرهنگ، تاریخ، خاطره جمعی، خوانایی، حس تعلق، سیمای شهری و تعامل اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هویت شهری حاصل تعامل میان عوامل کالبدی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و طبیعی است و معماری زمانی می‌تواند در ایجاد هویت مؤثر باشد که ضمن پاسخ‌گویی به نیازهای معاصر، با زمینه تاریخی، فرهنگی و اقلیمی شهر ارتباط برقرار کند. بر این اساس، توجه به معماری بومی، استفاده آگاهانه از عناصر تاریخی، تناسب با مقیاس انسانی، تقویت فضاهای جمعی و مشارکت شهروندان می‌تواند به ارتقای هویت شهری کمک کند. امروزه، خیابان های شهری به دلیل وجود کاربری های مختلف، از تأثیرگذارترین عنصر شهری در زندگی روزمرة شهروندان محسوب می شوند، اما متأسفانه بی توجهی به ابعاد اجتماعی در طراحی شهری، آثار نامطلوبی بر الگوهای رفتاری شهروندان در خیابان ها داشته است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی و پیمایشی است. داده‌های مورد نیاز از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهده میدانی و پرسشنامه محقق‌ساخته گردآوری خواهد شد. در این پژوهش، مؤلفه‌هایی همچون کیفیت منظر شهری، معماری و نمای ساختمان‌ها، خوانایی، انسجام بصری، عناصر تاریخی، مبلمان شهری، کیفیت فضاهای پیاده، هویت شهری و حس تعلق به مکان بررسی می‌شوند و ارتباط آنها با رفتار و اخلاق شهروندی مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. انتظار می‌رود نتایج پژوهش نشان دهد که ارتقای کیفیت طراحی شهری و معماری، در صورت هماهنگی با ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی مکان، می‌تواند به تقویت هویت شهری و حس تعلق شهروندان منجر شده و در نهایت زمینه را برای افزایش تعاملات اجتماعی، مسئولیت‌پذیری، رعایت حقوق دیگران و رفتارهای مطلوب شهروندی فراهم کند.

کلمات کلیدی : واژگان کلیدی طراحی شهری منظر شهری معماری بومی هویت شهری حس تعلق به مکان رفتار شهروندی خیابان امام خمینی تبریز