قتل در چالش‌های هوش مصنوعی مولد (دیپ‌فیک و ربات چت)؛ تحریک یا تسبیب به ارتکاب قتل

زهرا اردنجی¹

1) کارشناس حقوق قضایی و پژوهشگر حقوق کیفری

کد IOI مقاله : ABKH-ABKGGA
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در علوم انسانی، اقتصاد، مدیریت و حسابداری(icrhema.com)
چکیده :
    گسترش هوش مصنوعی مولد و ظهور فناوری‌هایی مانند دیپ‌فیک و ربات‌های چت، شیوه‌های اثرگذاری بر ادراک، اراده و رفتار انسان را دستخوش تحول کرده است. این فناوری‌ها، افزون بر کارکردهای مشروع، توانسته برای تولید محتوای جعلی، دستکاری ادراکی، تشدید هیجانات، القای تهدیدهای کاذب و ترغیب اشخاص به ارتکاب رفتارهای خشونت‌بار مورد استفاده قرار گیرند. در چنین وضعیتی، مسئله اساسی آن است که در صورت وقوع قتل، مسئولیت کیفری ناشی از رفتار فناورانه بر عهده چه شخص یا اشخاصی قرار می‌گیرد و آیا می‌توان رفتار مزبور را در قالب «تحریک» یا «تسبیب» به قتل تحلیل کرد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع فقهی، حقوقی و مطالعات مرتبط با مسئولیت کیفری ناشی از هوش مصنوعی، به بررسی این مسئله پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان داد که هوش مصنوعی به‌عنوان سامانه‌ای فاقد شخصیت و اراده کیفری، اصولاً موضوع انتساب مستقیم مسئولیت کیفری قرار نگرفته؛ بلکه مسئولیت باید بر اساس میزان کنترل، آگاهی، قصد، تقصیر و قابلیت پیش‌بینی رفتار اشخاص انسانی دخیل در چرخه تولید، آموزش، بهره‌برداری و انتشار خروجی سامانه تعیین شود. هرگاه خروجی دیپ‌فیک یا ربات چت با هدف اثرگذاری بر اراده شخص معین و واداشتن وی به ارتکاب قتل تولید یا منتشر شود، رفتار عامل انسانی توانسته در چارچوب تحریک یا معاونت در قتل تحلیل شود. در مقابل، هرگاه ایجاد خروجی خطرناک، بدون قصد مستقیم تحریک، موجب شکل‌گیری وضعیتی شود که عرفاً به وقوع قتل منتهی گردد، عنوان تسبیب، به‌ویژه در صورت احراز تقصیر و رابطه سببیت، قابل بررسی است. همچنین، در مواردی که فریب یا دستکاری شناختی، اراده مباشر را به‌طور اساسی مختل کرده و وی را به ابزاری برای تحقق نتیجه تبدیل کند، نظریه سبب اقوی از مباشر توانسته در تعیین مسئولیت عامل انسانی نقش ایفا کند. با این حال، احراز رابطه سببیت در این حوزه با موانعی همچون تعدد عوامل، استقلال تصمیم مباشر، غیرقابل توضیح بودن فرایندهای الگوریتمی، توهم سامانه و دشواری دسترسی به داده‌های فنی مواجه است. ازاین‌رو، انتساب قتل به عاملان انسانی مستلزم ارزیابی دقیق قصد، تقصیر، میزان کنترل، قابلیت پیش‌بینی نتیجه و استناد عرفی میان رفتار فناورانه و مرگ قربانی است.

کلمات کلیدی : هوش مصنوعی مولد دیپ‌فیک ربات چت تحریک به قتل تسبیب در قتل مسئولیت کیفری