مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها در بهره‌برداری از منابع طبیعی قطب شمال: میان حق حاکمیت و تعهد به حفاظت زیست‌محیطی

مهشید یراقی اصفهانی¹ لیلا سعیدی²

1) استادیار، گروه حقوق بین الملل، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه غیر دولتی شهید اشرفی اصفهانی
2) دانشجو کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه غیر دولتی شهید اشرفی اصفهانی

کد IOI مقاله : ABKH-ACZEFG
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در علوم انسانی، اقتصاد، مدیریت و حسابداری(icrhema.com)
چکیده :
    قطب شمال در دهه‌های اخیر، در پی ذوب یخ‌های دریایی و پیشرفت فناوری‌های اکتشاف، به یکی از مهم‌ترین کانون‌های رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی جهان بدل شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها را در بهره‌برداری از منابع این منطقه، در پرتو کنوانسیون حقوق دریاها، حقوق بین‌الملل محیط‌زیست و طرح مسئولیت دولت‌های کمیسیون حقوق بین‌الملل، بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که حقوق حاکمیتی دولت‌های ساحلی در منطقه انحصاری اقتصادی و فلات قاره مطلق نیست و اعمال آن مشروط به رعایت اصل پیشگیری، مراقبت مقتضی و همکاری بین‌المللی است. برخلاف برداشت رایج، فقدان یک رژیم حقوقی یکپارچه برای آرکتیک، خلأیی ناخواسته نیست، بلکه انتخاب آگاهانه پنج دولت ساحلی در اعلامیه ایلولیسات ۲۰۰۸ بوده که کفایت کنوانسیون حقوق دریاها را برای مدیریت این منطقه اعلام کردند؛ هرچند ایالات متحده که یکی از این پنج دولت است، هنوز به این کنوانسیون ملحق نشده است. تحولات اخیر، از جمله تعلیق همکاری هفت دولت عضو شورای آرکتیک با روسیه پس از تهاجم به اوکراین و ادعاهای هم‌پوشان روسیه، کانادا و دانمارک بر فلات قاره اطراف قطب شمال، اجرای مؤثر قواعد مسئولیت را با دشواری مواجه ساخته است. نظریه مشورتی ۱۴۰۴ دیوان بین‌المللی دادگستری درباره تعهدات دولت‌ها در قبال تغییرات اقلیمی، با تبیین معیارهای انتساب و سببیت در خسارات تجمعی زیست‌محیطی، ظرفیت تازه‌ای برای تحلیل مسئولیت دولت‌ها در آرکتیک فراهم کرده است. پژوهش نتیجه می‌گیرد که تقویت همکاری منطقه‌ای، توسعه قواعد تخصصی زیست‌محیطی و ایجاد سازوکارهای مؤثر جبران خسارت، بدون آنکه مستلزم جایگزینی رژیم موجود باشد، می‌تواند تعادل میان بهره‌برداری اقتصادی و حفاظت از یکی از حساس‌ترین اکوسیستم‌های جهان را تضمین کند.

کلمات کلیدی : قطب شمال مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها حقوق بین‌الملل دریاها بهره‌برداری از منابع طبیعی توسعه پایدار