بررسی بازتاب الگوهای فرهنگ جنسیتی در سازمان‌دهی فضایی و ساختار کالبدی خانه‌های بومی گناباد

بررسی بازتاب الگوهای فرهنگ جنسیتی در سازمان‌دهی فضایی و ساختار کالبدی خانه‌های بومی گناباد

سمیرا حسینی رودباری1

1) دکتری تخصصی معماری، مدرس گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران

کد IOI مقاله : ACDK-ACZKKE
محل انتشار : چهارمین کنفرانس مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(4cau.ir)
چکیده :
    معماری بومی بازتاب‌دهنده نظام‌های فرهنگی، اجتماعی و جنسیتی جوامع است که در سازمان‌دهی فضایی و ساختار کالبدی خانه تجلی می‌یابد. پژوهش حاضر با هدف تبیین بازتاب الگوهای فرهنگ جنسیتی در سازمان‌دهی فضایی و ساختار کالبدی خانه‌های بومی گناباد، با تأکید بر خانه‌های تاریخی روستای ریاب، انجام شده است. روش پژوهش توصیفی‌ـ‌تحلیلی با رویکرد کیفی است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی اسناد تاریخی و مستندات معتبر و مشاهده میدانی گردآوری شده و سه خانه بومی نجفی، میرمعزی و قوامی به‌عنوان نمونه‌های مورد مطالعه انتخاب شده‌اند. چارچوب تحلیل بر مؤلفه‌هایی شامل سلسله‌مراتب فضایی، الگوهای دسترسی و حرکت، تفکیک عرصه‌های عمومی و خصوصی، کنترل دید و نحوه ارتباط فضاهای داخلی استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهند که الگوی درون‌گرایی و حیاط مرکزی، ضمن پاسخ‌گویی به شرایط اقلیمی منطقه، نقش محوری در سازمان‌دهی فضاهای سکونتی و تعاملات خانوادگی دارد. همچنین، عناصری نظیر دالان، هشتی، ایوان و مسیرهای دسترسی فرعی، در شکل‌گیری سلسله‌مراتب فضایی و تأمین حریم و محرمیت مؤثرند. جانمایی اتاق‌ها، مطبخ، فضاهای خدماتی و شاه‌نشین نیز امکان خوانش جایگاه زنان و بازتاب مناسبات جنسیتی در ساختار خانه را فراهم می‌کند. نتایج بیانگر آن است که فرهنگ جنسیتی از طریق نحوه استقرار فضاها، سلسله‌مراتب دسترسی و سازماندهی ساختار فضایی در خانه های بومی برای حفظ حریم در کالبد خانه‌ بازتاب یافته است.

کلمات کلیدی : معماری بومی فرهنگ جنسیتی ساختار فضایی کالبدی روستای ریاب