زیارت ناحیه مقدسه به‌مثابه معماری حافظه شاهدانه و ضدفراموشی در یادآوری عاشورا

زیارت ناحیه مقدسه به‌مثابه معماری حافظه شاهدانه و ضدفراموشی در یادآوری عاشورا

سید عبدالحجت مقدس نیان1

1) دانشگاه ادیان و مذاهب،

کد IOI مقاله : AAHA-ABHBEH
محل انتشار : پنجمین کنگره بین المللی مدیریت، اقتصاد، علوم انسانی، آموزش و پرورش و توسعه کسب و کار(5icmba.ir)
چکیده :
    این مقاله، زیارت ناحیه مقدسه را به‌مثابه معماری حافظه‌ای شاهدانه، جسمانی ـ آیینی، نام‌مند و ضدفراموشی در یادآوری عاشورا تحلیل می‌کند. پرسش اصلی مقاله این است که این متن چگونه عاشورا را از نماد کلی مظلومیت به حافظه‌ای شاهدانه، بدن‌مند، نام‌مند و مقاوم در برابر فراموشی تبدیل می‌سازد. پژوهش با روش کیفی، متن‌محور، دریافت‌پژوهانه و منبع‌انتقادی انجام شده و زیارت ناحیه مقدسه را به‌عنوان متن زیارتیِ دریافت‌شده در سنت شیعی بررسی می‌کند؛ متنی که کارکرد آیینی و حافظه‌ای آن قابل تحلیل است، بی‌آنکه درباره انتساب، قطعیت سندی یا گزارش تاریخی مستقیم، ادعای بی‌قید مطرح شود. در این چارچوب، زیارت شهدا به‌عنوان پشتیبان حافظه نام‌مند شهیدان و زیارت رجبیه با احتیاط به‌عنوان پشتیبان حافظه موسمی اصحاب به کار گرفته می‌شود. یافته‌ها شش کارکرد پیوسته را نشان می‌دهند: جزئیات رنج مانع تخت‌شدن نمادین حافظه می‌شود؛ بدن شهید حامل حافظه آیینیِ جسمانی می‌گردد؛ نام‌بردن، شهیدان را از جمعی بی‌نام به حافظه‌ای مسئولیت‌آور تبدیل می‌کند؛ حافظه اصحاب فراتر از محرم امتداد می‌یابد؛ رنجِ به‌یادآمده به ضدفراموشی و انتظار عدالت پیوند می‌خورد؛ و مرزبندی منبع‌انتقادی از افراط در ادعا جلوگیری می‌کند. مقاله با پیشنهاد سازه «معماری حافظه شاهدانه و ضدفراموشی» به مطالعات شیعی، مطالعات حافظه فرهنگی، آیین‌پژوهی و شهادت‌پژوهی کمک می‌کند. همچنین بر مرز غیرتقلیل‌گرایانه تأکید دارد: قداست، اخلاص، قبول الهی، ثواب، ولایت و مقام متافیزیکی امام حسین(ع) سنجیده نمی‌شوند؛ موضوع تحلیل، دریافت متنی، کارکرد آیینی، حافظه عمومی، ترجمه، آموزش و مسئولیت اخلاقی است.

کلمات کلیدی : زیارت ناحیه مقدسه عاشورا کربلا حافظه شاهدانه ضدفراموشی حافظه آیینیِ جسمانی حافظه شهیدان تحلیل منبع‌انتقادی حافظه آیینی شیعه