زیارت اربعین به‌مثابه چرخه هدف و بازگشت: شهادت، هدایت، هویت آیینی و بازتولید حافظه عاشورا

زیارت اربعین به‌مثابه چرخه هدف و بازگشت: شهادت، هدایت، هویت آیینی و بازتولید حافظه عاشورا

سید عبدالحجت مقدس نیان1

1) دانشگاه ادیان و مذاهب،

کد IOI مقاله : AAHA-ABHBEK
محل انتشار : پنجمین کنگره بین المللی مدیریت، اقتصاد، علوم انسانی، آموزش و پرورش و توسعه کسب و کار(5icmba.ir)
چکیده :
    این مقاله زیارت اربعین را به‌مثابه «چرخه هدف و بازگشت» بررسی می‌کند؛ چرخه‌ای که در آن حافظه عاشورا از یادآوری شهادت به حرکت منسجمِ روشن‌سازی هدف، هدایت، بازگشت آیینی، هویت زیارتی، استمرار عهد و بازتولید حافظه منتقل می‌شود. مسئله اصلی مقاله، خطر تقلیل اربعین به دو خوانش ناقص است: از یک‌سو فروکاستن آن به سوگ و مصیبت، و از سوی دیگر ادغام آن در ادبیات معاصر پیاده‌روی، خدمت، موکب و گردهمایی انبوه؛ در حالی که متن زیارت خود توضیح می‌دهد که چرا حافظه کربلا بازمی‌گردد. مقاله با روش تحلیل کیفی، منبع‌حساس و مفهومی، همراه با کدگذاری کارکردیِ عبارات و کنترل ادعا از طریق ماتریس شواهد، نسخه منقول از صفوان جمّال و منسوب به امام صادق(ع) را متن اصلی تحلیل قرار می‌دهد و روایت «علامت مؤمن» و گزارش‌های نخستین زیارت اربعین را به‌عنوان شواهد پشتیبانِ دریافت و هویت آیینی به‌کار می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که زیارت با خطاب قدسی آغاز می‌شود، شهادت را در افق هدایت تفسیر می‌کند، جبهه مقابل را به‌مثابه شکست معرفتی ـ اخلاقی تحلیل می‌نماید، ولایت و برائت را به هم‌سویی بازگشتی تبدیل می‌کند، اربعین را نشانه هویت آیینی می‌داند نه سنجه ایمان درونی، و حافظه عاشورا را از طریق بازگشت چهلمین روز بازفعال می‌سازد. سهم اصلی مقاله، ارائه مدلی غیرتقلیل‌گرا از اربعین به‌مثابه بازگشت به غایت است: بذل جان امام حسین(ع) به‌عنوان نجات از جهالت و گمراهی فهم می‌شود و بازگشت مؤمن، ورود دوباره به همان عهد و هدف است. مرز ادعا روشن است: ایمان، اخلاص، قبول الهی، ثواب، شفاعت، حقیقت ولایت، قداست و مقام متافیزیکی امام یا زائر قابل سنجش تجربی نیستند.

کلمات کلیدی : زیارت اربعین حافظه عاشورا چرخه هدف و بازگشت مطالعات آیینی شیعه تحلیل متنی منبع‌حساس علامت مؤمن استمرار عهد