مرور نظام‌مند ادبیات و چارچوب سه‌سطحی حقوق تصمیم‌گیری انسان–هوش مصنوعی در مدیریت سازمانی

مرور نظام‌مند ادبیات و چارچوب سه‌سطحی حقوق تصمیم‌گیری انسان–هوش مصنوعی در مدیریت سازمانی

میکاییل اکبریان1

1) دانشپذیر MBA دانشگاه تهران

کد IOI مقاله : AAHA-ACZAHZ
محل انتشار : پنجمین کنگره بین المللی مدیریت، اقتصاد، علوم انسانی، آموزش و پرورش و توسعه کسب و کار(5icmba.ir)
چکیده :
    هوش مصنوعی عامل‌محور (Agentic AI) — یعنی نرم‌افزاری که می‌تواند با میزان اندکی از کمک انسان، برای رسیدن به یک هدف برنامه‌ریزی کرده و اقدام کند — با سرعتی بیش از سرعت شکل‌گیری قواعد و سازوکارهای لازم برای کنترل آن، در حال گسترش در نقش‌های سازمانی و کسب‌وکار است. این مطالعه ۴۳ منبع شامل مقالات علمی، مطالعات مروری، ارائه‌های کنفرانسی و گزارش‌های شرکت‌ها و نهادهای معتبر را بررسی می‌کند که بخش عمده آن‌ها در سال ۲۰۲۵ منتشر شده‌اند. هدف، درک وضعیت دانش موجود درباره نقش هوش مصنوعی در مدیریت سازمان‌هاست. پنج حوزه اصلی از این بررسی شناسایی شد: هوش مصنوعی و نحوه تصمیم‌گیری؛ اعتماد و همکاری میان انسان و هوش مصنوعی؛ مدیریت الگوریتمی و مدیریت مبتنی بر هوش مصنوعی؛ حکمرانی مسئولانه هوش مصنوعی و تعیین مسئولیت؛ تأثیر هوش مصنوعی بر نیروی کار. بررسی این حوزه‌ها در کنار یکدیگر یک مسئله اساسی را آشکار می‌کند: سازمان‌ها با هیجان و سرعت زیادی در حال پذیرش عامل‌های هوش مصنوعی هستند، اما تعداد بسیار کمی از آن‌ها قواعد و سازوکارهای لازم برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های مربوط به چه کسی تصمیم می‌گیرد، چه کسی مسئول است و هوش مصنوعی تا چه حد اختیار دارد را در اختیار دارند. برای پاسخ به این مسئله و یکپارچه‌سازی رویکردهای مختلف پژوهشی، این مطالعه چارچوب جدیدی با عنوان چارچوب حکمرانی عامل‌محور سه‌سطحی (Tri-Level Agentic Governance – TAG) پیشنهاد می‌کند. این مدل نشان می‌دهد که چگونه باید حقوق تصمیم‌گیری، ایجاد اعتماد و مسئولیت‌پذیری در سه سطح سازمانی توزیع و هماهنگ شوند: سطح راهبردی و رهبری سازمان؛ سطح مدیران میانی و عملیاتی؛ سطح کارکنان و انجام‌دهندگان واقعی کار. استدلال اصلی مقاله این است که مشکل اساسی، فقدان یک قانون منفرد نیست؛ بلکه عدم هماهنگی میان سطوح مختلف سازمان است. این مقاله روشی برای یکپارچه‌سازی ادبیات موجود ارائه می‌کند و به پژوهشگران و مدیران کمک می‌کند مشخص کنند مشکلات حکمرانی هوش مصنوعی دقیقاً در کدام بخش سازمان رخ می‌دهند. همچنین پیامدهای نظری و عملی چارچوب، محدودیت‌های مطالعه و مسیرهای پیشنهادی برای پژوهش‌های آینده بررسی می‌شوند.

کلمات کلیدی : هوش مصنوعی عامل‌محور همکاری انسان هوش مصنوعی مدیریت الگوریتمی طراحی سازمانی