آسایش حرارتی در پناهگاه‌های حرارتی زیرزمینی: مطالعه‌ای تطبیقی و نظام‌محور درباره خانه‌های حیاط‌دار بومی در مناطق گرم و خشک ایران

آسایش حرارتی در پناهگاه‌های حرارتی زیرزمینی: مطالعه‌ای تطبیقی و نظام‌محور درباره خانه‌های حیاط‌دار بومی در مناطق گرم و خشک ایران

محمدرضا کریمی1 مقدی خدابخشیان2 مریم قاسمی سیچانی3

1) دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان -
2) عضو هیئت علمی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان -
3) عضو هیئت علمی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان -

کد IOI مقاله : AAHE-ABHFHD
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های عمران، طراحی و ساخت، انرژی، مواد و ماشین آلات پیشرفته(icaeu.ir)
چکیده :
    فضاهای زیرزمینی از دیرباز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های حرارتی در خانه‌های حیاط مرکزی بومی واقع در مناطق گرم و خشک ایران شناخته شده‌اند. پژوهش حاضر عملکرد حرارتی این فضاها را به‌عنوان اجزایی از یک سامانه یکپارچه پاسخ‌گویی اقلیمی بررسی کرده و سازوکارهای تأمین آسایش حرارتی در آن‌ها را از طریق توجه هم‌زمان به راهبردهای اقلیمی و سازگاری‌های رفتاری و روان‌شناختی ساکنان تبیین می‌کند. این مطالعه با اتکا بر نظریه‌های سازمان فضایی و آسایش حرارتی تطبیقی، از رویکردی توصیفی ـ تحلیلی بهره گرفته و بر پایه تلفیق مفهومی مطالعات پیشین، مستندات معماری و مشاهدات میدانی غیرمداخله‌ای انجام‌شده در یازده خانه تاریخی واقع در شهرهای یزد، میبد، کاشان و نائین استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فضاهای زیرزمینی، شامل سرداب، پایاب و گودال‌باغچه، به‌صورت عناصری به‌هم‌پیوسته در چارچوب یک سامانه گسترده‌تر پاسخ‌گویی اقلیمی عمل می‌کنند که با سایر مؤلفه‌های معماری نظیر حیاط مرکزی، ایوان، بادگیر و قنات در تعامل است. در بسیاری از موارد، سرداب تنها فضای سکونتی خانه بوده است که در دوره‌های گرمای شدید تابستان، به‌ویژه در ساعات بعدازظهر، قادر به حفظ شرایط حرارتی نزدیک به محدوده آسایش بوده است. آسایش حرارتی در این فضاها نه‌تنها از طریق سازوکارهای فیزیکی همچون جرم حرارتی زمین، تهویه طبیعی، سرمایش تبخیری و تعدیل رطوبت تأمین می‌شود، بلکه عواملی نظیر جابه‌جایی فضایی ساکنان بر اساس الگوهای زمانی استفاده از فضا، اقدامات فردی مانند کاهش سطح فعالیت، و بازتنظیم انتظارات حرارتی نیز در تحقق آن نقش دارند. یافته‌های این پژوهش می‌تواند از طریق بازتفسیر و بازکاربست اصول معماری بومی، در توسعه راهبردهای معاصر مسکن پایدار در مناطق گرم و خشک مؤثر باشد. افزون بر این، برجسته‌سازی نقش ساکنان در دستیابی به آسایش حرارتی در خانه‌های حیاط مرکزی بومی می‌تواند در ارزیابی‌های پس از بهره‌برداری و نیز در طراحی مداخلات معمارانه متناسب با زمینه‌های فرهنگی مورد استفاده قرار گیرد.

کلمات کلیدی : فضاهای زیرزمینی آسایش حرارتی تطبیقی سامانه پاسخ‌گویی اقلیمی خانه‌های حیاط مرکزی بومی اقلیم گرم و خشک