از ابزارها تا معانی، از ذهن‌ها تا دل‌ها: هوش مصنوعی و بازسازی الهیات اسلامی فناوری

از ابزارها تا معانی، از ذهن‌ها تا دل‌ها: هوش مصنوعی و بازسازی الهیات اسلامی فناوری

نازیلا شنوایی اصل1

1) کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور واحد اردبیل،

کد IOI مقاله : ABDE-ABECCC
محل انتشار : ششمین کنفرانس بین المللی تحقیقات پیشرفته در مدیریت و علوم انسانی مونیخ، آلمان(huconf.com)
چکیده :
    این مقاله به بازاندیشی کلامی و فلسفی هوش مصنوعی در درون سنت فکری اسلام می‌پردازد و استدلال می‌کند که چالش‌های برآمده از هوش مصنوعی نه صرفاً فنی یا معرفت‌شناختی، بلکه در بنیاد خود، چالش‌هایی معنوی و وجودی هستند. این نوشتار با فراتر رفتن از گفتمان‌های مسلطی که بر تأثیر هوش مصنوعی بر عقلانیت و کارکردهای شناختی انسان متمرکزند، تغییر پارادایمی از «ذهن» به «قلب» را پیشنهاد می‌کند؛ «قلب» در جهان‌بینی قرآنی، مرکز یکپارچۀ ادراک، تمییز اخلاقی، نیت، و ذکر الهی به شمار می‌رود. مقاله با به کارگیری چهارچوب چهارگانه‌ی الهیات عملی ریچارد آزمر (شامل وظایف توصیفی-تجربی، تفسیری، هنجاری و عملی)، پاسخ‌های معاصر مسلمانان به هوش مصنوعی را نقشه‌برداری می‌کند که طیفی از احتیاط انتقادی (فتوای نهادی و نقدهای متافیزیکی) تا خوش‌بینی اکتشافی و دالان سومی نوظهور را در بر می‌گیرد که فراتر از مواضع دوگانه‌گرایانه است. این مقاله، نوعی انحراف تمدنیِ عمیق‌تر از «معناها» به سمت «ابزارها» را تشخیص می‌دهد، جایی که توسعۀ هوش مصنوعی عمدتاً توسط کاراییِ سودانگارانه و منطق اقتصادی پیش رانده می‌شود تا تعهدات اخلاقی یا معنوی. این نوشتار با تکیه بر مفاهیم بومی فقهی و اخلاقی اسلام یعنی «اجتهاد»، «مصلحت مرسله»، «سد ذرایع» و «مقاصد الشریعه»، کلامی هنجاری از فناوری را می‌سازد که محوریت آن بر «قلب» و اخلاق امانتداری استوار است. نتیجه آنکه پرسش تعیین‌کننده این نیست که آیا مسلمانان از هوش مصنوعی استفاده خواهند کرد یا نه، بلکه چگونگی مواجهه با آن است: آیا همچون مصرف‌کنندگان منفعل نظام‌های ارزش‌گذاری شده عمل خواهند کرد، یا همچون عاملان اخلاقیِ فعالی که میراث فکری و معنوی خویش را برای شکل‌دهی به آینده‌ای با واسطه‌گری فناوری ــ شایسته کرامت انسانی و غایت الهی به کار می‌گیرند.

کلمات کلیدی : هوش مصنوعی الهیات اسلامی کلام عملی اخلاق امانتداری سواد فناورانه