فراتر از زمینه‌گرایی: نقد ساختارشکنانه، بوم‌شناسی‌های بیش‌ازانسانی و طرح مفهوم هوشمندی زمینه‌ای انطباق‌پذیر

فراتر از زمینه‌گرایی: نقد ساختارشکنانه، بوم‌شناسی‌های بیش‌ازانسانی و طرح مفهوم هوشمندی زمینه‌ای انطباق‌پذیر

علی رخشانی1 زهرا احمدی پور دربند2

1) دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران؛
2) دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران؛

کد IOI مقاله : ABKD-ACAGHH
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(icarcau.com)
چکیده :
    زمینه‌گرایی در معماری، به‌طور سنتی، در پی برقراری پیوند میان ساختمان و شرایط تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و محیطی مکان بوده است. بااین‌حال، تشدید بحران‌های اقلیمی، کاهش تنوع زیستی، شهرنشینی در مقیاس سیاره‌ای، گسترش طراحی محاسباتی و شکل‌گیری رویکردهای بیش‌ازانسانی، این فرض را به چالش کشیده‌اند که زمینه، واقعیتی بیرونی و ثابت است که معماری صرفاً باید به آن پاسخ دهد. این مقاله می‌پرسد چگونه می‌توان اندیشه زمینه‌گرایی را بازتعریف کرد، بی‌آنکه به تقلید محافظه‌کارانه از الگوهای بومی و تاریخی یا استقلال صوری معماری از زمینه بینجامد. برای پاسخ به این پرسش، سه حوزه نظری و پژوهشی در پیوندی انتقادی بررسی می‌شوند: (۱) ساختارشکنی و بازتاب آن در معماری؛ (۲) رویکردهای بوم‌شناختی و بیش‌ازانسانی در طراحی؛ و (۳) پژوهش‌های مرتبط با سازگاری، طراحی محاسباتی و تاب‌آوری محیط ساخته‌شده در برابر تغییرات اقلیمی. این مقاله با بهره‌گیری از رویکردی انتقادی و تلفیقی و با توجه به اصول گزارش‌دهی مرورهای نظام‌مند، میان استدلال‌های مفهومی و شواهد تجربی یا مبتنی بر سنجش عملکرد تمایز قائل می‌شود. بررسی پژوهش‌های اخیر در زمینه طراحی بیش‌ازانسانی، بهینه‌سازی پوسته ساختمان با درنظرگرفتن نیازهای گونه‌های مختلف زیستی، پوسته‌های بوم‌شناختی، ادغام تنوع زیستی در طراحی و تاب‌آوری اقلیمی، از شکل‌گیری نگرشی تازه حکایت دارد؛ نگرشی که از پاسخ‌گویی به شرایط مکان بر پایه نیازهای انسان فراتر می‌رود و به درکی رابطه‌محور و پویا از محیط معماری می‌رسد. بااین‌حال، این حوزه‌های پژوهشی همچنان از یکدیگر گسسته‌اند: نظریه ساختارشکنی به‌ندرت معیارهای بوم‌شناختی قابل‌اجرا برای طراحی ارائه می‌دهد؛ طراحی بوم‌شناختی گاه زمینه را به مجموعه‌ای از داده‌های فنی تقلیل می‌دهد، بی‌آنکه روابط قدرت نهفته در آن را بررسی کند؛ و بهینه‌سازی محاسباتی ممکن است انتخاب‌های ارزشی و هنجاری را پشت مدل‌هایی ظاهراً بی‌طرف پنهان سازد. برای پاسخ به این گسست، مقاله چارچوب تحلیلی «هوشمندی زمینه‌ای انطباق‌پذیر» (ACI) را به‌عنوان پیشنهادی نظری و برآمده از پژوهش حاضر مطرح می‌کند. در این چارچوب، زمینه مجموعه‌ای پویا و متغیر از روابط و عوامل به‌هم‌پیوسته در نظر گرفته می‌شود که فرایندهای اقلیمی، جانداران، کنش‌های فرهنگی، جریان‌های مادی، زیرساخت‌ها و بازنمایی‌های محاسباتی را دربرمی‌گیرد و همواره در معرض تغییر و مناقشه است. این چارچوب از شش بُعد وابسته به یکدیگر تشکیل شده است: چندگانگی زمینه، جابه‌جایی انتقادی، عاملیت چندگونه‌ای، سازگاری زمانی، پاسخ‌گویی مادی و محاسبات بازاندیشانه. این چارچوب هنوز به‌عنوان یک ابزار ارزیابی اعتبارسنجی نشده است؛ بلکه پیشنهادی نظری برای مفهوم‌سازی و توسعه چارچوب‌های تحلیلی است که می‌تواند زمینه‌ساز طرح پرسش‌های پژوهشی آزمون‌پذیر و تدوین معیارهای طراحی باشد. در پایان، مقاله استدلال می‌کند که آینده معماری زمینه‌گرا در کنارگذاشتن مکان نیست، بلکه در بازشناسی آن به‌عنوان عرصه‌ای از روابط در حال تحول است؛ عرصه‌ای که در آن، همه اجزای انسانی و غیرانسانی باید دیده شوند، امکان مشارکت و تعامل داشته باشند و در برابر پیامدهای تصمیم‌های طراحی پاسخ‌گو باشند.

کلمات کلیدی : زمینه‌گرایی معماری ساختارشکنی در معماری طراحی بیش‌ازانسانی معماری چندگونه‌ای طراحی بوم‌شناختی تاب‌آوری اقلیمی طراحی محاسباتی هوشمندی زمینه‌ای انطباق‌پذیر