بازآفرینی مستند بنای ساسانی تپه‌حصار دامغان؛ تحلیل ‌ریخت‌شناسانه بر پایۀ داده‌های کاوش اریک اشمیت

بازآفرینی مستند بنای ساسانی تپه‌حصار دامغان؛ تحلیل ‌ریخت‌شناسانه بر پایۀ داده‌های کاوش اریک اشمیت

حامد محمد پور1 بهنام قربانی برزگر2

1) دانش آموخته کارشناسی ارشد مطالعات معماري ایران، پردیس هنرهاي زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران-
2) دانش آموخته کارشناسی ارشد مهندسی معماري، دانشگاه آزاد اسلامی واحد پرند، ایران-

کد IOI مقاله : ABZE-ABHEAH
محل انتشار : پنجمین کنگره بین المللی مهندسی عمران ، معماری ، مصالح ساختمانی و محیط زیست(caucong.com)
چکیده :
    بنای ساسانی تپه‌حصار دامغان یکی از شواهد مهم اما کمتر شناخته‌شدۀ معماری ساسانی در ناحیۀ قومس و شمال‌شرق فلات ایران است. این بنا نخستین‌بار در جریان کاوش‌های اریک فریدریش اشمیت در سال‌های ۱۹۳۱ و ۱۹۳۲ شناسایی و به‌عنوان بنایی ساسانی، و در خوانشی اولیه به‌عنوان کاخ، معرفی شد. با وجود اهمیت این داده‌ها، ماهیت کالبدی و کارکردی بنا همچنان با ابهام‌هایی همراه است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ تفسیری و بر پایۀ روش بازآفرینی مستند معماری، داده‌های کاوش، پلان‌ها، برش‌ها، تصاویر، بقایای معماری، قطعات گچ‌بری، شواهد رنگی و قیاس‌های معماری را بازخوانی می‌کند تا مدلی فضایی ـ کالبدی از بنا ارائه دهد. در این فرایند، میان داده‌های قطعی، داده‌های استنباطی و داده‌های فرضی ـ قیاسی تفکیک شده است تا از قطعی‌نمایی در بازسازی اجزای ازدست‌رفته پرهیز شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بنای ساسانی تپه‌حصار دارای سازمانی محوری، سلسله‌مراتبی و مرکزگراست. ترکیب ایوان ورودی، تالار ستون‌دار، گنبدخانۀ مرکزی و فضاهای جانبی، از وجود مسیری فضایی و حرکتی آگاهانه حکایت دارد که از بیرون آغاز می‌شود و در گنبدخانه به نقطۀ تمرکز می‌رسد. ساختار حجمی و سازه‌ای بنا بر دیوارهای ضخیم خشتی، ستون‌های آجری، نظام قوسی و احتمال وجود گنبد استوار بوده و آرایه‌های گچی، نقوش جانوری و انسانی و نقاشی‌های دیواری، شأن رسمی، آیینی یا تشریفاتی آن را تقویت می‌کنند. بر اساس این بازخوانی، بنای تپه‌حصار را نمی‌توان با یک عنوان کارکردی قطعی، مانند کاخ یا آتشکده، توضیح داد؛ بلکه باید آن را ساختاری میان‌گونه در مرز معماری کاخ‌گونه، آیینی و تشریفاتی دانست. بازآفرینی مستند این بنا می‌تواند درک تازه‌ای از تنوع، پیچیدگی و گسترۀ جغرافیایی معماری ساسانی در ایران ارائه کند.

کلمات کلیدی : معماری ساسانی تپه حصار دامغان کاخ ساسانی معماری ایران اریک اشمیت