بررسی مهمترین چالشهای روانشناختی در دوره همه گیری کرونا در کشور

زاهده سبحانی¹

1) زاهده سبحانی

کد IOI مقاله : XEBA-GKKZA
محل انتشار : دومین کنفرانس ملی آینده نگری در روانشناسی و علوم تربیتی(femconf.ir)
چکیده :
    بررسی مهمترین چالشهای روانشناختی در دوره همه گیری کرونا در کشور زاهده سبحانی کارشناسی ارشد روان شناسی عمومی Email:zahedsobhani1@gmail.com خلاصه با شروع همه گیری کرونا زندگی و سلامت میلیون ها انسان مورد تهدید جدی قرار گرفت. به دلیل میزان بالای مرگ و میر ناشسی از عفونت ویروسی در این بیماری باعث بروز فاجعه روانی در کل دنیا شده است. با توجه به عدم قطعیت و پیش بینی ناپذیری شیوع این همه گیری بیماری عفونی در بین جامعه پتانسیل بالایی برای ترسهای روانی از سرایت بیماری وجود دارد که باعث مشکلات روحی و روانی می گردد. طی مدت شیوع این بیماری پژوهش های متعددی درباره پیامدهای روان شناختی آن در جامعه انجام شده است و پیامدهای روانی آن از جنبه های مختلف بررسی شده است. تحقیق حاضر با مروری بر تحقیقات انجام شده در زمینه کرونا مهمترین چالشها و اثرات روانشناختی مربوط به همه گیری بیماری کرونا را در کشور بررسی کرده است. روش تحقیق حاضر کتابخانه ای و با مرور هدفمند مقالات انجام شده در دوران همه گیری کرونا در کشور می باشد که 37 مقاله در این تحقیق مورد استفاده قرار گرفته اند. مهمترین چالشهای شناسایی شده شامل اضطراب، استرس، تاب آوری، معنویت، سبک زندگی و انگیزه به همراه پیامدهای روانشناختی می باشند که نتایج و پیشنهادات در هر زمینه ارائه شده است. کلمات کلیدی: کرونا، اضطراب، استرس، تاب آوری، سبک زندگی 1.مقدمه در دسامبر 2019 ویروس جدیدی از نوع کرونا که به آن بیماری تنفسی حاد نیز گفته می شود، در شهر ووهان چین شناسایی شد که توسط سازمان بهداشت جهانی کووید-19 نامگذاری گردید. از مهم ترین نشانه های این بیماری، علایم حاد تنفسی می باشد که در 2 درصد موارد منجر به مرگ بیمار می شود. این ویروس به سرعت در چین گسترش یافت و در طی چند ماه به کشورهای دیگر نیز سرایت کرد. چنانچه در زمان کوتاهی در مناطقی در جنوب شرق آسیا، شرق آسیا، جنوب آسیا، غرب آسیا، اروپا، قاره آمریکا و حتی استرالیا با شیوع این بیماری روبرو شدند. ایران نیز از جمله کشورهای غرب آسیا است که با این بیماری درگیر شد. با توجه به قدرت شیوع و انتقال بیماری سازمان بهداشت جهانی در 4 فوریه وضعیت اضطراری اعلام و توصیه نمود تا کشورها انتقال فرد به فرد این بیماری را از طریق کاهش تماس افراد بخصوص افراد مبتلا و کارکنان بخش-های مراقبتی و درمان بیماران را کاهش داده و گسترش جهانی آن را کنترل نمایند. وضعیت فعلی شیوع کرونا باعث ایجاد مشکلات سلامت روان مانند استرس، اضطراب، علایم افسردگی، بی خوابی، انکار، خشم و ترس در افراد شده است[1]. با ظهور ویروس کرونا، زندگی و سلامت میلیون ها انسان پس از چند هفته مورد تهدید قرار گرفته است. این بیماری همه گیر نه تنها میزان بالای مرگ و میر ناشی از عفونت ویروسی را به همراه دارد، بلکه باعث فاجعة روانی در کل نقاط جهان شده است. عدم قطعیت و پیشبینی ناپذیری شیوع پاندمی بیماری عفونی، پتانسیل بالایی برای ترس روانی از سرایت بیماری دارد و اغلب منجر به بسیاری از مشکلات روحی و روانی می شود. در مدت چند ماهه شیوع ویروس، پژوهش های متعددی درباره پیامدهای روان شناختی آن در جامعه انجام شده است و پیامدهای روانی آن از جنبه های مختلف بررسی شده است[2]. همه گیری بیماری کرونا و اجرای قرنطینه، اثرات مختلفی بر جنبه های روانی و اجتماعی افراد جامعه گذاشته است[3]. شیوع بیماری کرونا ویروس باعث خانه نشینی و قرنطینه مردم بسیاری از کشورها شد. به دلیل عدم قطعیت و پیشرفت همه گیری و مشخص نبودن زمان اتمام آن فشار روانی زیادی به مردم وارد شد. یکی از دلایل این مشکلات روانی مربوط به نگرانی از ابتلا به بیماری و ترس از کنترل بیماری بوده است[4]. پایگاههای داده الکترونیکی تاثیر روانی قرنطینه را بررسی کرده و تاثیرات منفی روانی آن از جمله داشتن علائم استرس بعد از سانحه، خشم و سردرگمی را گزارش کرده اند. عوامل استرس زای زمان قرنطینه شامل ترس از بیماری، اطلاعات ناکافی و خستگی روانی بوده اند. اگرچه کسانی که قرنطینه داوطلبانه داشته اند پریشانی و عوارض کمتری در درازمدت داشتند اما به طور کلی قرنطینه به دلیل تجربه ناخوشایند، از دست دادن آزادی، جدا شدن از خانواده و عدم اطمینان نسبت به بیماری و بی حوصله شدن می تواند در برخی مواقع اثرات زیادی ایجاد کند[5]. بیماری کووید 19 سلامت جسمانی و روان شناختی مردم دنیا را به خطر انداخته؛ آسیب های روان شناختی زیادی در سلامت روانی افراد بوجود آورده است. به گونه ای که لزوم کنترل و پیشگیری از شدت و تداوم آن ها احساس می شود[6]. شیوع گسترده کرونا و همه گیری ناشی از آن و اجرای قرنطینه باعث افزایش اضطراب ناشی از کرونا در افراد جامعه شده است. از سوی دیگر تراژدی های جمعی، به ویژه مواردی که شامل بیماری های عفونی می شوند، غالباً موج هایی از ترس و اضطراب را افزایش می دهند که به نظر می رسد باعث ایجاد اختلال گسترده در رفتار و تهدید سلامت روان افراد زیادی در جمعیت می شود[7]. در دوران قرنطینه وجود سیستمهای حمایتی گسیخته و انزوای اجتماعی افراد را در برابر واکنشهای استرس زیاد آسیب پذیر می کند. نتایج برخی پژوهشها نشان می دهد که حتی افرادی که دارای سلامت روانی بوده اند همه گیری می تواند باعث ایجاد افکار مضطرب و رفتارهای وسواسی باشد و احساسات منفی مثل اضطراب، افسردگی و خشم و حساسیت به خطرات اجتماعی را افزایش دهد و همزمان نمرات مربوط به احساسات مثبت به مثل شادی و رضایت از زندگی را کاهش دهد چون مردم بیشتر نگران سلامتی خود و خانواده خواهند بود[8]. عدم قطعیت و پیش بینی پذیری پایین در این بیماری علاوه بر تهدید سلامت فیزیکی افراد باعث تاثیر بر سلامت روانی به خصوص از جنبه احساسات و شناخت نیز می شود. احساسات منفی در طولانی مدت باعث کاهش عملکرد ایمنی افراد می شود و تعادل مکانیزمهای فیزیولوژیکی نرمال افراد را ازبین می برد. بنابراین افراد بیش از حد ممکن است به این بیماری واکنش نشان دهند که باعث ایجاد رفتارهای اجتنابی می شود. عدم اطمینان از آینده باعث ناهماهنگی شناختی و ناامنی شده و مردم زمانی که در زمینه بیماری احساس خطر می کنند به شکل محتاطانه و محافظه کارانه تری رفتار می کنند[9]. با توجه به مطالب بیان شده در این مطالعه به بررسی تاثیر همه گیری ویروس کرونا بر سلامت روان و اینکه این بیماری در دوران همه گیری چه چالشهایی برای وضعیت روانی کشور به وجود آورده است پرداخته می شود. به این دلیل که برای پیشگیری به موقع از آسیبهای ناشی از بحران روانشناختی ثانویه باید به مداخلات روانشناختی که مبتنی بر شواهد علمی است توجه بیشتری کرد تا از اعمال هرگونه مداخلات روان شناختی سلیقه ای و آسیب زننده خودداری کرد. به همین دلیل مقالات علمی حوزه روانشناسی در دوره کرونا در کشور مورد بررسی قرار می گیرد تا مهمترین چالشهایی که در این دوران وجود داشته و راهکارهای آن مورد بررسی قرار گیرد. 2.روش تحقیق این مطالعه به روش مرور کتابخانه ای مقالات موجود در زمینه مسائل روانشناختی حوزه کرونا در دوره همه گیری این ویروس می پردازد. مرور مقالات از مهمترین پایگاههای داده کشور انجام شده در زمینه مداخلات روان شناختی در زمان همه گیری ویروس کرونا می باشد. تعداد مقالات بررسی شده بعد از بررسی اولیه و حذف مقالاتی که با اهداف تحقیق همخوانی نداشته تعداد 37 مقاله است. 3.اضطراب و همه گیری کرونا یکی از مهمترین بیماری های دوره کرونا اضطراب و چالشهای مرتبط با آن بوده است. اضطراب ابتلا به بیماری، یکی از نشانه های بالینی در بیماری های ویروسی مانند کروناویروس است که با تهدید سیستم دفاعی بدن می تواند زمینه ابتلا به بیماری را به وجود آورد[10]. شهامتی نژاد(1400) رابطه بین رابطه اضطراب سلامت و تنظیم هیجان با شایعه در شبکه اجتماعی در زمان کرونا در دوران همه گیری ویروس کرونا را بررسی کرد و نتایج نشان داد متغیر اضطراب سلامت به صورت مثبت و معنادار شایعه را پیش بینی می کند. همچنین متغیر تمرکز مثبت مجدد و برنامه ریزی به صورت منفی و معنادار شایعه را پیش بینی می کند[11]. رحمانیان و همکاران(1400) با بررسی میزان اضطراب پرسنل درمانی در مواجهه با پاندمی ویروس کرونا جدید(کوید-19) نشان می دهند میانگین نمره میزان اضطراب پرسنل درمانی بیمارستان ها در زمان پاندمی ویروس کرونا جدید (کوید-19) در شهرستان جهرم 85/29 درصد بوده است. همچنین در پرسنل درمانی میانگین نمره علائم روانی معنی داری بالاتر از مردان مشاهده شد. بین متغیرهای دموگرافیک، متغیرهای جنسیت، سابقه خدمت و تعداد اعضای خانوار با اضطراب ارتباط وجود دارد[12]. استکی(1400) با هدف تاثیر اضطراب ناشی از ویروس کرونا بر عزت نفس، رضایت از زندگی و خلق و خوی زنان با فعالیت بدنی متوسط منظم در دوران قرنطینه ویروس کووید-19 نشان داد که اضطراب ناشی از ویروس کرونا بر عزت نفس و بر رضایت از زندگی زنان با فعالیت بدنی متوسط منظم در دوران قرنطینه ویروس کووید-19 تأثیر معکوس و معناداری دارد و بر خلق و خوی زنان با فعالیت بدنی متوسط منظم تأثیر مثبت و معناداری دارد و مدل آنها از برازش مناسبی برخوردار است. اضطراب کرونا نقش مهمی در عزت نفس و رضایت از زندگی و خلق و خوی زنان با فعالیت بدنی متوسط منظم در دوران قرنطینه ویروس کووید 19 ایفا می کند و کاهش اضطراب ناشی از کرونا به وسیله برنامه های ورزشی مناسب می تواند در بهبود عزت نفس و رضایت از زندگی و خلق و خوی زنان با فعالیت بدنی متوسط منظم در دوران قرنطینه ویروس کووید 19 موثر باشد[7]. پژوهش حق بین و همکاران(1399) با هدف بررسی میزان اضطراب ناشی از کرونا ویروس جدید (کووید 19) در بیماران مبتلا به سرطان پستان در زمان پاندمی کرونا انجام شد. یافته های تحقیق نشان می دهد میانگین نمره اضطراب ناشی از ویروس کووید-19 در بیماران مبتلا به سرطان پستان پایین تر از حد متوسط قرار دارد. در بین مؤلفه های اضطراب، میانگین نمره علائم روانی بیماران مبتلا به سرطان پستان بالاتر از علائم جسمانی گزارش شد[13]. پژوهش سالاری و همکاران(1399) پیش بینی اضطراب کرونا ویروس بر اساس تحمل پریشانی و تنظیم شناختی هیجان در زنان شاغل را بررسی کردند. نتایج نشان داد که بین راهبرد تنظیم هیجانی انطباقی و تحمل پریشانی با اضطراب کرونا همبستگی منفی و بین راهبرد تنظیم هیجانی غیرانطباقی با اضطراب کرونا همبستگی منفی وجود دارد[14]. هدف از پژوهش علیزاده بیرجندی و همکاران(1399) بررسی تعیین رابطه میان شاخص سلامت عمومی و اضطراب کرونا در کارکنان بود. نتایج حاصل از تحلیل داده ها نشان داد که بین نمرات شاخص های سلامت عمومی و اضطراب کرونا همبستگی منفی و معناداری وجود دارد. همچنین همبستگی شاخص اضطراب کرونا با شاخص های افسردگی، اضطراب، وضعیت جسمانی و سلامت عمومی؛ مثبت و معنادار و با مقیاس اختلال عملکرد اجتماعی نمرات معنادار نبود[15]. تحقیق یعقوبی و همکاران(1399) با هدف مروری بر عوامل تشدیدکننده اضطراب زنان باردار در پاندمی ویروس کرونا انجام شده است. با طبقه بندی نتایج حاصل از مطالعات عوامل تشدیدکننده اضطراب در زنان باردار در پاندمی ویروس کرونا در سه طبقه الف) عوامل مرتبط با زن باردار؛ ب) عوامل مرتبط با همسر و ج) عوامل مرتبط با جامعه طبقه بندی شد[16]. اعزازی بجنوردی و همکاران(1399) با هدف پیش بینی اضطراب کرونا بر اساس راهبردهای تنظیم شناختی هیجان، سرسختی سلامت و اضطراب مرگ در بیماران دیابتی نشان می دهند که راهبردهای مثبت تنظیم شناختی هیجان و سرسختی سلامت با اضطراب کرونا در بیماران دیابتی رابطه منفی و معنی دار و راهبردهای منفی تنظیم شناختی هیجان و اضطراب مرگ با اضطراب کرونا آنان رابطه مثبت و معنی دار داشت. همچنین، راهبردهای تنظیم شناختی هیجان، سرسختی سلامت و اضطراب مرگ توانستند 8/38 درصد از تغییرات اضطراب کرونا در بیماران دیابتی را تبیین نمایند که سهم اضطراب مرگ بیشتر از سایر متغیرها بود[17]. پژوهش توکلی و همکاران(1399) با هدف بررسی اضطراب مرگ در بین پرستاران شاغل در بخش های کرونایی انجام گرفته است. میانگین نمره ی کل اضطراب مرگ پرستاران متوسط بود که 8/20 درصد آنان اضطراب مرگ خفیف، 8/70 درصد اضطراب مرگ متوسط و 3/8 درصد اضطراب شدید را تجربه می کردند و میانگین نمره کل اضطراب مرگ با متغیرهای جمعیت شناختی ارتباط معناداری نداشت[18]. رحیم زادگان و عطادخت(1399) پیش-بینی اضطراب کرونا در افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی بر اساس انعطاف پذیری شناختی و تمایزیافتگی خود را بررسی کردند. نتایج تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد که بین اضطراب کرونا با انعطاف پذیری شناختی و تمایزیافتگی خود در بیماران مبتلا به اختلال سواس فکری-عملی ارتباط منفی معنادار وجود دارد و انعطاف پذیری شناختی و تمایزیافتگی خود، اضطراب کرونا را به صورت منفی پیش بینی می کنند[19]. یافته های کاکاوند و همکاران(1399) با هدف بررسی نقش میانجی ناگویی هیجانی و اضطراب ناشی از کرونا در ارتباط بین تاب آوری با تعارضات زناشویی در دوران قرنطینه نشان داد ناگویی هیجانی و اضطراب ناشی از کرونا بین تعارضات زناشویی زوجین و تاب آوری نقش میانجی دارد[20]. پژوهش امیرفخرایی و همکاران(1399) با هدف پیش بینی اضطراب کرونا بر اساس نگرانی سلامتی، سرسختی روانشناختی و فراهیجان مثبت در بیماران دیابتی انجام شد. یافته ها نشان داد که نگرانی سلامتی با اضطراب کرونا در بیماران دیابتی رابطه مثبت و معنی دار و سرسختی روانشناختی و فراهیجان مثبت با اضطراب کرونا آنان رابطه منفی و معنی دار داشت. همچنین متغیرهای نگرانی سلامتی، سرسختی روانشناختی و فراهیجان مثبت به طورمعنی داری توانستند 5/26 درصد از تغییرات اضطراب کرونا در بیماران دیابتی را پیش بینی نمایند که سهم نگرانی سلامتی بیشتر از سایر متغیرها بود[21]. عینی و همکاران(1399) مدل یابی علّی اضطراب کرونا در دانشجویان براساس خوش بینی و تاب آوری با میانجیگری حمایت اجتماعی ادراک شده را بررسی کردند. یافته ها براساس نتایج بدست آمده مدل علّی رابطه بین خوش بینی، تاب آوری، حمایت اجتماعی ادراک شده و اضطراب کرونا دانشجویان براساس شاخص های مختلف برازش تأیید شد. خوش بینی، تاب آوری و حمایت اجتماعی ادراک شده بر میزان اضطراب کرونا دانشجویان اثر مستقیم دارند؛ همچنین خوش بینی و تاب آوری از طریق حمایت اجتماعی ادراک شده بر اضطراب کرونا دانشجویان تأثیر غیرمستقیم دارد[22]. تحقیق رحمانی و همکاران(1399) بررسی اضطراب ناشی از کرونا و ارتباط آن با فرسودگی شغلی در کارکنان یک بیمارستان بود. مشخص شد که بین اضطراب ناشی از کرونا و فرسودگی شغلی، ارتباط معناداری وجود دارد. نتایج این مطالعه نشان داد که یک ارتباط معنادار بین اضطراب ناشی از کرونا و فرسودگی شغلی وجود دارد که بر اساس شیوع بالای این اختلالات، پیشنهاد می شود توجه بیشتری بر روی سلامتی کارکنان بیمارستانی به دلیل نقش ویژه آن هادر مقابله با کووید-19، منعطف شود[23]. علی زاده فرد و همکاران(1398) مطالعه ارتباط اضطراب و همبستگی ناشی از بیماری کرونا با سلامت روان در جامعه شهر تهران را بررسی کرده و نتایج حاصل نشان داد که اضطراب بیماری کرونا (بصورت منفی) و همبستگی اجتماعی ناشی از بیماری کرونا (بصورت مثبت) با سلامت روان همبستگی دارد. همچنین مشخص شد که اضطراب و همبستگی اجتماعی ناشی از بیماری کرونا، به ترتیب 47 و 26 درصد از تغییرات سلامت روان را پیش بینی می کنند[3]. هدف تحقیق علی پور(1398) اعتباریابی مقدماتی مقیاس اضطراب کرونا در نمونه ایرانی بود. پرسشنامه به دو قسمت علائم روانی و علائم جسمانی تقسیم می شود. نتیجه گیری پرسشنامه اضطراب کرونا در اعتباریابی مقدماتی از اعتبار و روایی مطلوبی برخوردار است و می توان از آن به عنوان یک ابزار علمی و معتبر برای سنجش اضطراب کرونا ویروس استفاده نمود.[24]. جدول1-خلاصه تحقیقات انجام شده مربوط به اضطراب در دوران همه گیری کرونا نام محققین سال هدف تحقیق شهامتی نژاد 1400 بررسی رابطه بین رابطه اضطراب سلامت و تنظیم هیجان با شایعه در شبکه اجتماعی در زمان کرونا رحمانیان و همکاران 1400 بررسی میزان اضطراب پرسنل درمانی در مواجهه با پاندمی ویروس کرونا جدید(کوید-19) استکی 1400 تاثیر اضطراب ناشی از ویروس کرونا بر عزت نفس، رضایت از زندگی و خلق و خوی زنان با فعالیت بدنی متوسط منظم در دوران قرنطینه ویروس کووید-19 حق بین و همکاران 1399 بررسی میزان اضطراب ناشی از کرونا ویروس جدید (کووید 19) در بیماران مبتلا به سرطان پستان سالاری و همکاران 1399 پیش بینی اضطراب کرونا ویروس بر اساس تحمل پریشانی و تنظیم شناختی هیجان در زنان شاغل علیزاده بیرجندی و همکاران 1399 بررسی تعیین رابطه میان شاخص سلامت عمومی و اضطراب کرونا در کارکنان یعقوبی و همکاران 1399 مروری بر عوامل تشدیدکننده اضطراب زنان باردار در پاندمی ویروس کرونا اعزازی بجنوردی و همکاران 1399 پیش بینی اضطراب کرونا بر اساس راهبردهای تنظیم شناختی هیجان، سرسختی سلامت و اضطراب مرگ در بیماران دیابتی توکلی و همکاران 1399 بررسی اضطراب مرگ در بین پرستاران شاغل در بخش های کرونایی رحیم زادگان و عطادخت 1399 پیش-بینی اضطراب کرونا در افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی بر اساس انعطاف پذیری شناختی و تمایزیافتگی خود کاکاوند و همکاران 1399 بررسی نقش میانجی ناگویی هیجانی و اضطراب ناشی از کرونا در ارتباط بین تاب آوری با تعارضات زناشویی در دوران قرنطینه امیرفخرایی و همکاران 1399 پیش بینی اضطراب کرونا بر اساس نگرانی سلامتی، سرسختی روانشناختی و فراهیجان مثبت در بیماران دیابتی عینی و همکاران 1399 مدل یابی علّی اضطراب کرونا در دانشجویان براساس خوش بینی و تاب آوری با میانجیگری حمایت اجتماعی ادراک شده رحمانی و همکاران 1399 بررسی اضطراب ناشی از کرونا و ارتباط آن با فرسودگی شغلی در کارکنان یک بیمارستان علی زاده فرد و همکاران 1398 مطالعه ارتباط اضطراب و همبستگی ناشی از بیماری کرونا با سلامت روان علی پور 1398 اعتباریابی مقدماتی مقیاس اضطراب کرونا در نمونه ایرانی تحقیقات مورد بررسی در زمینه چالشهای موجود در دوره کرونا نشان می دهد اضطراب یکی از مهمترین عوامل روانشناختی در دوره بیماریهای همه گیر مانند کرونا می باشد. تحقیقات بررسی شده نیز نقش اضطراب و رابطه آن را در دوره کرونا نشان دادند. رابطه اضطراب با برخی بیماری نظیر فرسودگی شغلی رحمانی و همکاران(1399) که نشان دهنده رابطه مثبت بین اضطراب کرونا و فرسودگی شغلی است، اضطراب و تعارضات زناشویی کاکاوند و همکاران(1399) که نشان دهنده نقش میانجی اضطراب کرونا در تعارضات زناشویی است، اضطراب با تاب آوری عینی و همکاران(1399)، کاکاوند و همکاران(1399) که تاثیر منفی خوش بینی و تاب آوری را بر اضطراب کرونا نشان می دهد، اضطراب و تنظیم شناختی هیجانی اعزازی بجنوردی و همکاران(1399)، سالاری و همکاران(1399)، شهامتی نژاد(1400) که نشان دهنده نقش مثبت تنظیم هیجان شناختی در کاهش اضطراب در دوره کرونا ، عزت نفس و رضایت از زندگی استکی(1400) که نشان دهنده تاثیر منفی اضطراب دوران کرونا بر عزت نفس و رضایت از زندگی است نیز در تحقیقات مورد بررسی قرار گرفته اند. 4.تاب آوری و همه گیری کرونا تاب آوری رویکردی یکپارچه به منظور ارتقای ظرفیت های موجود و کاهش آسیب پذیری جوامع انسانی در مقابله با انواع بحران ها و مخاطرات محیطی محسوب می گردد. در این راستا یکی از مهم ترین بحران ها و مخاطراتی که در سال های اخیر اقصی نقاط جهان را تحت الشعاع قرار داده است، گسترش ویروس کروناست. با توجه به تاثیرات منفی و آسیب های شیوع ویروس کرونا در ابعاد مختلف جوامع انسانی تاب آوری یکی از عواملی است که مورد بررسی در تحقیقات مختلف قرار گرفته است[25]. سلیمانی و همکاران(1400) تعیین سهم مولفه های هوش اجتماعی و تاب آوری در پیش بینی اضطراب کرونا در دانشجویان را بررسی کردند. نتایج نشان داد رابطه بین هوش اجتماعی و تاب آوری با اضطراب کرونا منفی و معنا دار است. همچنین هوش اجتماعی و تاب آوری به ترتیب 6/31 و 4/43 از تغییرات اضطراب کرونا را پیش بینی می کنند[26]. پیدایی و همکاران(1400) با هدف شناسایی ابعاد تاب آوری منابع انسانی در شرایط پندومی بیماری کرونا مبتنی بر آموزه های اسلامی ضمن بهره گیری از آموزه های دینی و اخذ نظر کارشناسان خبره مذهبی، به دنبال ارائه راهکارهای جامع جهت افزایش تاب آوری منابع انسانی در مقابله با ویروس کرونا می باشد. در طی سه مرحله نظرسنجی ابعاد تاب آوری در چهار بعد اصلی تاب آوری مالی-اقتصادی، تاب آوری جسمی-زیستی، تاب آوری فرهنگی-اجتماعی و تاب آوری روانی – معنوی در بیست مولفه مورد شناسایی قرار گرفته شده که می تواند چارچوب مناسبی جهت تدوین برنامه های ارتقای سطح تاب آوری منابع انسانی جهت مقابله با پندومی کرونا در سازمان های امروزی باشد[27]. صفاری دربرزی(1399) طراحی مدل جامع تاب آوری بیمارستانی از طریق شناسایی عوامل موثر بر تاب آوری بیمارستانی، نحوه ارتباط میان این عوامل در شرایط مواجهه با بیماری کرونا را انجام دادند. یافته ها هشت عامل کلی موثر بر تاب آوری بیمارستانی را شناسایی کرده است. هشت عامل شناسایی شده در چهار سطح کلی توسط مدل سازی ساختاری تفسیری ساختار یافتند. سطح آغازین مدل عوامل «پایداری» و «سیستم ارتباطات و فن آوری اطلاعات» هستند. همچنین، نتایج برازش مدل حاکی از تایید روابط شکل گرفته توسط مدل سازی ساختاری تفسیری دارد[28]. هدف پژوهش باقری و همکاران(1399) بررسی پیش بینی تاب آوری بیماران مبتلا به کرونا بر اساس امید، سبک مقابله مذهبی، هوش معنوی و شفقت به خود است. یافته های پژوهش نشان داد که امید، هوش معنوی، شفقت به خود و مقابله مذهبی با تاب آوری رابطه مثبت و معنی دار دارند. به عبارت دیگر افزایش یا کاهش در هر یک از متغیرهای امید، هوش معنوی، شفقت به خود و مقابله مذهبی با افزایش یا کاهش در تاب آوری همراه است. نتایج پژوهش نشان داد که افراد، هرچه امید بالاتر، سبک مقابله ی مذهبی مثبت تر، هوش معنوی بالاتر و شفقت به خود بیشتری داشته باشند، در شرایط سخت و دشوار ابتلا به بیماری کرونا، تاب آوری بیشتر و عملکرد بهتری دارند[29]. نصیرزاده و همکاران(1399) با هدف تعیین وضعیت استرس، اضطراب، افسردگی و تاب آوری افراد در زمان بیماری کوید-19 انجام شد نشن می دهد نمرات استرس، اضطراب و افسردگی در حد متوسط است. میانگین نمره تاب آوری نیز پایین بود. بین نمره اضطراب با سطح تحصیلات، شغل و سن و بین افسردگی و شغل ارتباط معنی داری مشاهده شد[30]. غلامی و

کلمات کلیدی : کرونا اضطراب استرس تاب آوری سبک زندگی