بررسی اندیشۀ انتقادی در آثار نمایشی تبریز از مشروطه تا پایان دهۀ چهل(1349)

سیروس مصطفی¹ پژمان دادخواه²

1) دانشجوی دکتری تخصصی فلسفه هنر،دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز،تهران،ایران
2) استادیار موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی اقبال لاهوری مشهد،

کد IOI مقاله : XKHB-AZFADD
محل انتشار : کنفرانس سالانه معماری، شهرسازی، هنر، طراحی صنعتی، ساخت و فناوری حکمت بنیان(icahu.com)
چکیده :
    تئاتر به شکل مدرن آن، پدیده¬ای نو ظهور در ایران است. در واقع این پدیدۀ فرهنگی همزمان با ظهور مدرنتیه و آشنایی روشنفکران آن دوران با این هنر به شکل تجربه¬هایی در حوزۀ ادبیات نمایشی در ایران ابراز وجود کرد. تبریز به واسطۀ موقعیت ژئوپولیتیکی، دروازۀ ورود مظاهر مدرنیسم به ایران است. ادبیات مبتنی بر نقد اجتماعی تا قبل از تثبیت قالب نمایشنامه -به شکل غربی آن- در ایران با توجه به سبقۀ درخشان و مشعشع آن بیشتر در قالب شعر و داستان ارائه می¬شد. طبیعتا تبریز و آذربایجان نیز از این امر مستثنی نبود. شاعرانی همچون ایرج میرزا، میرزا علی اکبر صابر و میرزا علی معجز شبستری نسبت به شرایط اجتماعی و سیاسی دوران خود با سرودن شعر واکنشی منتقدانه داشته¬اند. لیکن اولین نمایشنامه¬ها که نگاهی منتقدانه به مسائل مبتلابه جامعۀ ایرانی داشت توسط میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقا تبریزی با نام مستعار میرزا ملکم خان ناظم الدوله نوشته شده و در واقع پی¬ریزی تئاتر مبتنی بر نقد اجتماعی سیاسی در ایران از همان سال¬های مشروطه آغاز می¬شود. رفته رفته برای تئاتر در تبریز ضمن ایجاد زیرساخت¬هایی مشابه امکانات اروپایی، در اجرای نمایش¬ها به موضوعاتی مانند نقد سنت¬ها و همچنین تقبیح خرافات و تطبیق شرایط موجود با شرایط مفروض پرداخت می¬شود. تئاتر تبریز همواره در این بازۀ زمانی-مشروطه تا پایان دهۀ چهل- و در فراز و فرودهای سیاسی اجتماعی نقشی فعال ایفا نموده است. در این مقاله به موازات پرداخت تاریخی به سیر تطور تئاتر در تبریز به تاثیر متقابل فراز و فرودهای سیاسی اجتماعی در تبریز بر اندیشۀ انتقادی نمایش¬های اجرا شده و بالعکس اشاره می¬شود. این تحقیق در قالب توصیفی تحلیلی پیش خواهد رفت؛ و تلاش دارد با اجرای مراحل: طراحی پژوهش، نمونه گیری، جمع آوری داده ها، تحلیل داده ها، بحث و نتیجه گیری؛ گام به گام به پاسخ مسئله نزدیک شود.

کلمات کلیدی : تئاتر انتقادی تئاتر تبریز اندیشۀ انتقادی آخوندزاده میرزا آقاتبریزی ساعدی