مطالعه تطبیقی و بررسی وجود رابطه‌ای معنا‌دار بین گونه چفد سردر ورودی یا ایوان منتهی به محراب با چفد محراب در مساجد شیوه‌های خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی

مطالعه تطبیقی و بررسی وجود رابطه‌ای معنا‌دار بین گونه چفد سردر ورودی یا ایوان منتهی به محراب با چفد محراب در مساجد شیوه‌های خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی

یاسر اکرمی1 محمد مهدی کشوری فرد2

1) کارشناس ارشد مهندسی معماری اسلامی،دانشگاه قم،
2) کارشناس ارشد مهندسی معماری اسلامی،دانشگاه قم،

کد IOI مقاله : XKHC-AZBKCB
محل انتشار : نهمین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و مهندسی و ششمین کنگره بین المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا(9icrsie.com)
چکیده :
    محراب، طاق‌نمایی در مسجد است که جهت قبله را نشان می‌دهد و معمولا امام جماعت هنگام نماز در آن می‌ایستد. محراب به شکل کنونی در صدر اسلام وجود نداشت. ابن بطوطه ساخت نخستین محراب را در اسلام به دوره عثمان بن عفان نسبت می‌دهد البته وی اشاره می‌کند که برخی بنای نخستین محراب در اسلام را به مروان و برخی دیگر به عمر بن عبدالعزیز نسبت می‌دهند. هنرمندان مسلمان، محراب مسجد را زمینه مناسبی برای اجرای هنر خود یافتند تا عبادت‌کننده را در خلوص و صفای درون یاری کنند. محراب‌های بسیاری در طول تاریخ -بیشتر با گچ‌بری یا کاشی‌کاری- ساخته و تزیین شده‌اند که از لحاظ هنری و معماری بسیار برجسته و مشهور هستند. از جمله محراب‌های معروف می‌توان به محراب مسجد شیخ لطف‌الله، اصفهان(قرن یازدهم هجری)، محراب مسجد جامع اشترجان (قرن هشتم هجری)، محراب الجایتو در اصفهان (قرن هشتم هجری) اشاره کرد.در ایران پس از اسلام ، محراب و مساجد و بنا‌ها عمدتا در چهار شیوه خراسانی ، رازی ، آذری و اصفهانی ساخته شده‌اند. هدف از پژوهش پیش رو پیدا کردن رابطه‌ای معنادار و مطالعه تطبیقی قوس‌های به کار رفته در سردر ورودی یا ایوان منتهی به محراب و چفد محراب‌ها در تعدادی از مساجدی که در این چهار شیوه بنا شده‌اند، می‌باشد. با مطالعه اسناد کتابخانه‌ای و نقشه‌ها و تصاویر موجود و تطبیق هندسه ترسیمی ان با هندسه ترسیمی انواع قوس‌ها، با استفاده از نرم‌افزار اتوکد و تطبیق تصاویر و نقشه‌ها با یکدیگر با استفاده از روش تطبیقی-مقایسه‌ای، دسته بندی از قوس‌های به کار برده شده ارائه می‌گردد.نتایج مطالعه انجام شده نشان می‌دهد که که محراب‌ها در این شیوه‌ها عمدتا در تزیینات و تناسبات و خصائل کلی از سردر‌های اصلی مساجدشان یا سردر‌های منتهی به محراب‌ها تبعیت می‌کرده‌اند. به عنوان مثال در دوران آذری با بلند ساخته شدن سردر‌ها نسبت به مساجد، محراب‌ها نیز به صورت درگاه بلند و به تبعیت از سردر‌ها ساخته شده‌اند. در عمده مساجد ایران پس از اسلام گونه چفد سردر، ایوان و محراب مساجد معمولا یکسان و نوع آنها (تند یا کند) متفاوت است. به طور کلی تکرار الگو‌های مشترک در تزیینات، فرم و پلان و یا یکی از آنها در محراب و سردر را میتوان یکی از شاخصه‌های بارز این سبک‌ها، در معماری مساجد بیان کرد.

کلمات کلیدی : معماری اسلامی مسجد طاق و قوس گونه شناسی ایوان و محراب سبک‌شناسی معماری ایرانی