شهرستان خوسف استان خراسان جنوبي و توانمندیهای آن در توسعه گردشگری مذهبی فرهنگی تاریخی و طبیعت و نقش آن در الگوی توزیع جمعیت، عدم تمرکز و توسعه نواحی روستایی پیرامون (با تأکید بر آرامگاه اِبن حِسام خوسفی و معماری اقلیم مناطق خشک)

شهرستان خوسف استان خراسان جنوبي و توانمندیهای آن در توسعه گردشگری مذهبی فرهنگی تاریخی و طبیعت و نقش آن در الگوی توزیع جمعیت، عدم تمرکز و توسعه نواحی روستایی پیرامون (با تأکید بر آرامگاه اِبن حِسام خوسفی و معماری اقلیم مناطق خشک)

فرهود گل محمدي1

1) استاديار دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند - و عضو بسیج اساتید استان خراسان جنوبی

کد IOI مقاله : XKHD-AZHBFC
محل انتشار : هشتمین کنگره بین المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران(8icsda.ir)
چکیده :
    خوسْفْ یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی و یکی از کهن ترین آبادی های آن و مرکز شهرستان خوسف است و از مناطق کویری به حساب می‌آید. این شهر دارای ارتفاع ۱29۰ متر از سطح دریاست. این شهرستان دارای دو بخش مرکزي شامل دهستان های خوسف و خور و بخش ماژان و شامل دهستان های براکوه، ماژان و قلعه زری مي باشد. خوسف قبل از اسلام از جمله سکونت های دوران باستانی، اشکانی و ساسانی بوده است. این منطقه همچنین به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود که از یک سو بر سر راه شهرهای مختلف قرار داشته و از سوی دیگر، دارای آب و هوای مناسب و حاصلخیز بوده، مورد توجه حکومت های وقت قرار داشته است. این شهرستان در گذشته ویژگی های لازم جهت یک شهر را دارا بوده است به طوری که بافت شهری، قلعه کهن، مرکز مسکونی متراکم، محصولات کشاورزی فراوان و بازرگانی پر رونق در مراکز دادوستد ثابت و سیار، تاثیری مهم در تبادلات پولی و جنسی منطقه داشته است. وسعت شهرستان خوسف 16029 کیلومتر مربع و سومین شهرستان وسیع استان با تراکم جمعیتی 1.7 نفر در کیلومتر مربع می باشد. در حال حاضر دارای 197 روستا می باشد. بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت شهرستان خوسف 7492 خانوار با 27600 نفر جمعیت و شهر خوسف نیز ۵٬۷۱۶ نفر (در ۱٬۵۴۴ خانوار) جمعیت دارد. شهرستان خوسف در نزدیکی مرکز خراسان جنوبی دارای جاذبه‌های تاریخی و طبیعی بسیاری است که به تجربه یک سفر می‌ارزد. مرکز این شهرستان شهر خوسف است که در ۳۶ کیلومتری غرب بیرجند مرکز خراسان ‌جنوبی و در حاشیه کویر قرار گرفته است. شهرستان خوسف با دارا بودن هشتاد و دو اثر ثبتی بیشترین آثار تاریخی ثبت شده را در خراسان‌ جنوبی بعد از بیرجند دارد و دومین شهرستان وسیع خراسان جنوبی است. بافت قدیم خوسف با مساحتی در حدود ۲۰ هکتار تعداد زیادی بناهای با ارزش تاریخی و فرهنگی را در خود جای داده است. مساجد، آب انبارها، مدرسه، قلعه، خانه‌های علوی و مالکی، آرامگاه ابن حسام و مزارع گل نرگس با عطر خاص در کشور از جمله جاذبه‌های ارزشمند هستند. شهر خوسف یکی از کهن‌ترین شهرهای جنوب خراسان محسوب شده که در منابع تاریخی ازآن با نام‌های خسف، خسب، خوسف یاد شده‌است. در کتاب نزهه‌القلوب حمدالله مستوفی از خوسف به عنوان معظمات بلاد قهستان یاد شده‌است. وجود بافت قدیمی با آثار تاریخی، از ویژگی‌های شاخص این شهر محسوب می‌شود. این بافت که به لحاظ موقعیت طبیعی و واقع شدن بر روی هسته مقاوم، از زمین لرزه در امان مانده و یکی از سالم‌ترین بافت‌های تاریخی در منطقه به‌شمار می‌رود. این منطقه بیشتر استراحتگاه تجار مختلف به ویژه منزلگاهی برای بازرگانان گرجی و روس در مسیر تجارت به هند بود. از آن جمله می‌توان به قبایل خودسیانی، خوسفیانی و خوسفی در این منطقه اشاره نمود. بازرگانان زرتشتی یاد شده که تجارت پارچه، پیشه آنان بود از منطقه سوخومی در شمال غرب گرجستان، که بخشی از ایران محسوب می‌شد، به قصد تجارت پارچه از مسیر ایران قصد سفر به کشمیر هندوستان را داشتند. این کاروان بزرگ تجاری گرجی پس از ترک منطقه سوخومی در شمال غربی گرجستان امروزی و عبور از آذربایجان از مسیر آستارا، رشت وارد سرزمین طبرستان شدند و از این طریق پس از گذشت روزهای متوالی وارد سرزمین خراسان بزرگ شده تا اینکه به منطقه بیرجند در جنوب خراسان رسیدند و چند صباحی را طبق معمول در کاروانسرای تجاری خود استراحت نمودند. هنگام عبور از مرز امروزی ایران و افغانستان در حوالی نهبندان در آن منطقه بین راهزنان و آنان جنگی درگرفت و بخش عمده‌ای از اموال آن‌ها به تاراج رفت. تعداد از آنان کشته شدند و برخی نیز گریختند. بازماندگان این قبایل توسط گرجی‌های خوسف در جنوب بیرجند پناه داده شدند و لی پس از مدت کوتاهی همزمان با انعقاد پیمان نامه گلستان سرنوشت این قبایل به گونه دیگری رقم خورد و امکان بازگشت به گرجستان برایشان مهیا نشد. بازماندگان این کاروان بناچار در همان منطقه ساکن شدند و سعی در رونق مجدد پیشه خود نمودند. افرادی از این کاروان مدتها بعد با عبور از ناحیه کرمان و چاه بهار به بمبئی مهاجرت نمودند و با توجه به اینکه زرتشتی بودند به کمک پارسیان هند شغل خود را تقویت نمودند. تعداد کمی از افراد در خوسف ماندگار شدند که همین تعداد قلیل در زمان شوکت‌الملک حاکم وقت بیرجند بطور محترمانه مورد حمایت وی واقع شدند و بعدها به دعوت حاکم طبس برای امور بازرگانی به طبس دعوت شدند (آریایی های مهاجر بعدها خوسفی، خوسفیان، آریامنش و طاهریان شهرت یافتند). مهاجرین طی سالهای ۱۲۸۰ هجری خورشیدی تاکنون به مناطقی از جمله، طبس، کرمان، یزد و اصفهان کوچ کردند. در لغت‌نامه دهخدا نام خوسف (خوس اف یا خودس اف) (نام منطقه‌ای در جنوب بیرجند) ریشه در زبان گرجی دارد. اینکه خوسف چه زمانی به این نام نامیده شد واقعاً معلوم نیست ولی اساساً این منطقه را گرجی‌ها و پیش از ظهور اسلام بنیاد نهادند و بیشتر از آنچه امروز مورد توجه قرار گرفته از نظر اقتصادی و تجاری مورد توجه تجار و بازرگانان قرار داشت و از خوسف به عنوان یک کاروان سرای تجاری نام برده می‌شد. از خاندان مشهور این شهر می توان به مالکی، فريدى (بديعى)، بینا، گونيايى، رفیعی، شاهسون پور و قاسم زاده اشاره کرد. خوسف زادگاه مشاهیر و بزرگانی ازجمله: ابن حسام خوسفی عارف و شاعر قرن نهم، غلامحسین شکوهی اولین وزیر آموزش و پرورش جمهوری اسلامی و پدر علم تعلیم و تربیت، پروفسور احمد کامیابی مسک نویسنده، مترجم و نمایشنامه نویس، سید علیرضا عبادی نماینده ولی فقیه در خراسان جنوبی و غلامحسین یوسفی شاعر می باشد. در این راستا در این مقاله نویسنده به بررسی شهرستان خوسف استان خراسان جنوبي و توانمندیهای آن در توسعه گردشگری تاریخی- فرهنگی و طبیعت و نقش آن در الگوی توزیع جمعیت، عدم تمرکز و توسعه نواحی روستایی پیرامون (با تأکید بر آرامگاه اِبن حِسام خوسفی و معماری اقلیم مناطق خشک) می پردازد. با توجه به بازدید های متعددی که نویسنده در بیش از دو دهه کار دانشگاهی در خراسان جنوبی از شهرستان خوسف داشته است کاملا با زیبایی و قدمت این شهرستان تاریخی و زیبا برای جلب گردشگران تاریخی- فرهنگی و طبیعت آشنا می باشد و اعتقاد راسخ دارد که در صورت تبلیغات، معرفی و شناسایی مناسب شهرستان زیبا و تاریخی خوسف استان خراسان جنوبي همراه با تدارک و مهیا نمودن زیر ساختهای ضروری همچون جاده، هتل، اقامتگاه های بومگردی و ... مناسب این شهرستان زیبا و تاریخی خوسف استان خراسان جنوبي می تواند هرسال پذیرای گردشگران تاریخی- فرهنگی و طبیعت زیادی از داخل و خارج از ایران باشد و در اشتغالزایی و توسعه اقتصادی این منطقه زیبا و تاریخی و محروم سهم عمده ای را ایفاء نماید.

کلمات کلیدی : شهرستان خوسف گردشگری تاریخی فرهنگی و طبیعت آرامگاه اِبن حِسام خوسفی معماری اقلیم مناطق خشک عوامل استان خراسان جنوبی