گنبد قابوس، مقبره یا بنای یادمانی

گنبد قابوس، مقبره یا بنای یادمانی

محدثه نظیف کار1 حسین کتولی2

1) کارشناس ارشد مطالعات معماری دانشگاه شهید بهشتی
2) دانشجوی دکتری مرمت بنا دانشگاه هنر اصفهان

کد IOI مقاله : XYBH-AZDEE
محل انتشار : کنفرانس بین المللی عمران، معماری و منظر شهری(iccacs.com)
چکیده :
    گنبد قابوس بلندترین برج آجری جهان و جزء اولین بناهای آرامگاهی در ایران است که در دوران اسلامی ساخته شده. اگرچه درباره ماهیت بنا و انگیزه ساخت آن، آرای محققان مختلف است و اغلب معتقدند این بنای رفیع بیشتر جنبه نمادین و عملکردی به غیر از مقبره داشته، اما اغلب آنها نیز به هنگام دسته بندی آن را در زمره بناهای آرامگاهی جای دادند. که اگر این فرض درست باشد می توان ادعا کرد این بنا جزء اولین تجارب ساخت بناهای یادمانی در دوران اسلامی است. کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که جسدی زیر بنای گنبد قابوس دفن نشده است. آندره گدار در نگاه نخست عملکرد آن را کمین‌گاهی بلند برمی‌شمارد اما در ادامه ادعا کرده که این برج مقبره قابوس است. دیگر محققین نیز با استناد به سخن گدار و استنباط خود همگی این بنا را از جمله برج‌های آرامگاهی می‌دانند. اما پیرنیا این گنبد را علاوه بر مقبره، یک میل راهنما نیز برشمرده است. گروهی نیز پیشینه این بنا را در بناهای یادبودی آیین مزدایی و تحول چادر به بنا یافته اند و نی‌های به هم بسته و چادر قبایل صحرانشین را الگوی برج قابوس می‌دانند. از طرفی هیلن براند برج قابوس را بنایی یادمانی می‌داند که متأثر از آیین زردشتی است و ارنست دتیس این شیوه ساخت مقابر را به دوران پیش از تاریخ منسوب می کند و آن را بر گرفته از آیین تدفین اوستایی می داند . اگرچه برای این بنای ارزنده عملکردهای گوناگونی برشمردند اما آنچه بیش از هرچیز در شناخت این بنا مهم است این است که این بنا الگوی معماری اغلب بناهای آرامگاهی و برج مقبره های بعد از خود که در بازه زمانی قرن پنجم و ششم هجری در ایران ساخته شدند از جمله میل رادکان کردکوی، برج رسکت در قائمشر و ... بوده است. از این رو شناخت معماری این بنا از جهات مختلف بسیار حائز اهمیت است.

کلمات کلیدی : گنبد قابوس مقبره بنای یادمانی برج مقبره مقابر برجی