واکاوی انتقادی تأثیر فناوری‌های شهر هوشمند بر عدالت فضایی و دوقطبی‌شدگی اجتماعی-فضایی در کلان‌شهرهای ایران

واکاوی انتقادی تأثیر فناوری‌های شهر هوشمند بر عدالت فضایی و دوقطبی‌شدگی اجتماعی-فضایی در کلان‌شهرهای ایران

فائزه کریم‌زاده1

1) کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی شهری، گروه برنامه‌ریزی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران. ORCID: 0009-0001-1102-7853

کد IOI مقاله : AACA-ABFZGG
محل انتشار : دهمین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و مهندسی و هفتمین کنگره بین المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا(10icrsie.com)
چکیده :
    رشد شتابان فناوری‌های شهر هوشمند در دهه‌های اخیر، زبان تازه‌ای برای مدیریت شهری، پایش خدمات، حکمرانی داده‌محور و افزایش کارایی زیرساخت‌ها پدید آورده است. با این حال، در بسیاری از کلان‌شهرها، به‌ویژه در زمینه‌هایی که از پیش با نابرابری فضایی، تمرکزگرایی نهادی، شکاف دیجیتال و ناپایداری مالی شهرداری‌ها روبه‌رو هستند، فناوری الزاماً به عدالت منتهی نمی‌شود. مقاله حاضر با رویکردی انتقادی و سنتزی، تأثیر فناوری‌های شهر هوشمند را بر عدالت فضایی و دوقطبی‌شدگی اجتماعی-فضایی در کلان‌شهرهای ایران بررسی می‌کند. تمرکز مقاله بر این پرسش است که فناوری‌های هوشمند چگونه می‌توانند هم ابزار بازتوزیع عادلانه خدمات شهری باشند و هم، در صورت فقدان حکمرانی شفاف و مشارکتی، به تشدید جدایی میان فضاهای برخوردار و کم‌برخوردار بینجامند. روش پژوهش بر مرور نقشه‌نگارانه و سنتز تماتیک منابع علمی فارسی و لاتین استوار است و ادبیات شهر هوشمند، عدالت فضایی، عدالت داده‌ای، حکمرانی شهری و دوقطبی‌شدگی اجتماعی-فضایی را به‌صورت تلفیقی تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اثر فناوری‌های هوشمند در کلان‌شهرهای ایران بیش از آن‌که تابع خود فناوری باشد، تابع معماری نهادی، سیاست داده، شیوه تأمین مالی، الگوی مشارکت شهروندی، توزیع زیرساخت دیجیتال و نسبت پروژه‌های هوشمندسازی با نیازهای پایه شهری است. مقاله نشان می‌دهد که تمرکز فناوری بر مناطق مرکزی، تجاری و برخوردار، حذف گروه‌های فاقد سواد یا دسترسی دیجیتال، داده‌محوری بدون پاسخ‌گویی و تبدیل شهروند به کاربر منفعل، از مهم‌ترین سازوکارهای بازتولید دوقطبی‌شدگی هستند. در مقابل، هوشمندسازی عدالت‌محور زمانی امکان‌پذیر است که داده، مشارکت، زیرساخت و خدمات شهری در قالب یک چارچوب حقوق‌محور و محله‌محور سامان یابد. نتیجه مقاله بر ضرورت عبور از شهر هوشمند صرفاً فناورانه به شهر هوشمند اجتماعی، پاسخ‌گو و فضامند تأکید دارد.

کلمات کلیدی : شهر هوشمند عدالت فضایی دوقطبی‌شدگی اجتماعی فضایی عدالت داده‌ای حکمرانی شهری کلان‌شهرهای ایران شکاف دیجیتال مشارکت الکترونیکی