واکـاوی عوامل کاهش حضور‌پذیری عمومی در بقـاع متبرکه با رویکردی فضایی-اجتماعی (مطالعه موردی: امام‌زاده سید ابراهیم (ع) شهر زنجان)

واکـاوی عوامل کاهش حضور‌پذیری عمومی در بقـاع متبرکه با رویکردی فضایی-اجتماعی (مطالعه موردی: امام‌زاده سید ابراهیم (ع) شهر زنجان)

اکبر نوروزی1

1) دانشجوی دکترای شهرسازی، گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : AACC-AAGEAD
محل انتشار : سومین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(icarcau.com/3rd)
چکیده :
    چکیده : مقدمه : در ساختار شهرهای ایرانی، بقاع متبرکه همواره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین فضاهای مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، نقش محوری در شکل‌گیری هویت مکانی، تقویت انسجام اجتماعی و تسهیل تعاملات عمومی ایفا کرده‌اند. این فضاها، فراتر از عملکرد نمادین و عبادی، به‌عنوان محورهای جهان (Axis Mundi) در نگرش شهروندان عمل می‌کنند و با ایجاد حس امنیت معنوی، به عنوان پناهگاهی برای دل‌های شکسته، نیازمندان و جویندگان راه حل‌های فردی و اجتماعی ظهور می‌کنند هدف پژوهش : واکاوی دلایل کاهش حضور‌پذیری عمومی در بقعه متبرکه امام‌زاده سید ابراهیم (ع) در شهر زنجان انجام شده است؛ مکانی که در گذشته به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گره‌های اجتماعی، معنوی و فرهنگی شهر شناخته می‌شد، اما امروزه با کاهش چشمگیر حضور شهروندان در صحن و فضای پیرامون خود مواجه است. روش شناسی تحقیق : روش تحقیق حاضر، کیفی و تحلیلی بوده و با بهره‌گیری از تکنیک‌های گردآوری داده شامل مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خادمان، مسئولان اداره اوقاف، اعضای هیأت‌های مذهبی، کارشناسان شهرسازی و شهروندان ساکن در محلات پیرامون، همراه با مشاهده میدانی مکرر، تحلیل مدارک مکتوب، تصاویر تاریخی و فیلم‌های آرشیوی صداوسیمای استان زنجان، به بررسی تحولات فضایی، اجتماعی و فرهنگی این بقعه پرداخته است. قلمروجغرافیایی پژوهش : امام‌زاده سید ابراهیم (ع) شهر زنجان یافته ها و بحث: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کاهش حضور‌پذیری در امام‌زاده سید ابراهیم (ع) ناشی از عوامل فردی یا کاهش باورهای قلبی نبوده بلکه نتیجه ترکیبی از عوامل ساختاری، کالبدی، اجتماعی و مدیریتی است. از جمله مهم‌ترین این عوامل می‌توان به محدودیت فضای فیزیکی بقعه در برابر افزایش جمعیت شهری و تعداد هیأت‌های مذهبی، گسترش نامتوازن شهر زنجان به مساحتی بیش از 156 کیلومتر مربع بدون برنامه‌ریزی کاربری مناسب، تبدیل بخش‌هایی از محوطه امام‌زاده به پارکینگ و سرویس بهداشتی، افزایش ترافیک شدید در خیابان‌های مجاور مانند خیابان امام و توحید، کاهش تنوع کاربری و جذابیت فضاهای عمومی اطراف، و شکل‌گیری رفتارهای جزیره‌ای در برگزاری مراسم مذهبی و اجتماعی اشاره کرد. این عوامل، به‌تدریج، این بقعه متبرکه را از یک مرکز زیست اجتماعی و معنوی به یک فضای خدماتی حاشیه‌ای تبدیل کرده‌اند. نتایج : بی‌توجهی به ابعاد فضایی-معنوی بقاع متبرکه، نه تنها به تضعیف عملکرد آنها منجر شده، بلکه هویت شهری و انسجام اجتماعی شهر زنجان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در نتیجه، پیشنهاد می‌شود با بازنگری در طرح‌های فضایی شهری، احیای فضاهای پیرامون بقعه، ایجاد محیط‌های پیاده‌محور، بازآمایش کاربری‌های نامناسب و تقویت ارتباط اجتماعی-معنوی شهروندان با این مکان، نقش اجتماعی و معنوی امام‌زاده سید ابراهیم (ع) دوباره تقویت شود. این رویکرد به بازگشت حضور‌پذیری عمومی کمک می‌کند

کلمات کلیدی : امام‌زاده سید ابراهیم (ع) حضور‌پذیری عمومی فضای مذهبی تحولات شهری هویت مکانی شهر زنجان