مراکز غیرمذهبی و فرآیند رشد ارگانیک شهرهای تاریخی ایران: بازخوانی نقش بازار و ارگ

مراکز غیرمذهبی و فرآیند رشد ارگانیک شهرهای تاریخی ایران: بازخوانی نقش بازار و ارگ

اکبر نوروزی1

1) دانشجوی دکترای شهرسازی، گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : AACH-ABFZDC
محل انتشار : هفتمین کنفرانس بین المللی و هشتمین کنفرانس ملی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری(8iccacs.ir)
چکیده :
    چکیده : مقدمه و اهمیت موضوع : مقدمه و اهمیت موضوع: در مطالعات شهرسازی ایران، الگوی «مسجد‌محوری» به عنوان پارادایم غالب در تبیین رشد ارگانیک شهرهای تاریخی تلقی شده است. با این حال، شواهد تاریخی و مورفولوژیک در بسیاری از شهرهای ایران نشان می‌دهد که سازمان فضایی شهرها همواره حول مسجد شکل نگرفته و عناصر دیگری چون «بازار» و «ارگ» نقش‌های ساختاری تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. هدف پژوهش : این پژوهش با هدف واکاوی این شکاف نظری، به بازخوانی نقش مراکز غیرمذهبی در فرآیند شکل‌گیری و توسعه شهرهای تاریخی ایران می‌پردازد. روش شناسی تحقیق : این پژوهش از نوع مقالات مروری (Review Article) است که با رویکرد تحلیلی-توصیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی بر روی متون معتبر معماری، شهرسازی و گزارش‌های تاریخی انجام شده است. قلمرو جغرافیایی تحقیق، شهرهای دارای پیشینه تاریخی در ایران بوده و داده‌های ثانویه از طریق بررسی اسناد کتابخانه‌ای و مقالات علمی مرتبط استخراج و طبقه‌بندی شده‌اند. قلمروجغرافیایی پژوهش : شهرهای تاریخی ایران یافته ها و بحث: نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که در حالی که آلمان با داشتن چارچوب‌های حقوقی الزام‌آور، زیرساخت‌های مؤثر مدیریت شهری و فرهنگ قوی دموکراسی محلی، مشارکت عمومی را در تمامی مراحل برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و اجرای پروژه‌های شهری تعبیه کرده است، ایران با وجود وجود قوانین و بیانیه‌های سیاستی مبنی بر لزوم مشارکت عمومی، در عمل با چالش‌هایی مانند ضعف در اجرای قوانین، عدم انگیزه‌های سازمانی و فرهنگی، و فقدان ساز و کارهای شفاف و مستقل مواجه است. این تفاوت‌ها را می‌توان در سطوح مختلفی از جمله ساختار مدیریت شهری، فرآیندهای تصمیم‌گیری، دسترسی به اطلاعات، و نقش تشکل‌های غیردولتی مشاهده کرد. یافته ها : نتایج نشان می‌دهد که رشد ارگانیک در شهرهای ایرانی برخلاف تصور تک‌بعدی، مبتنی بر «تعدد کانون‌های مرکزیت» بوده است. یافته‌ها حاکی از آن است که در برخی از شهرهای تاریخی، بازار به‌عنوان محور شریانی و اقتصادی و ارگ به عنوان کانون استقرار قدرت سیاسی، نه تنها در تقابل با مسجد، بلکه به صورت هم‌افزا با آن، مسئولیت سازمان‌دهی فضا را بر عهده داشته‌اند. تبیین این مراکز غیرمذهبی، پیچیدگی و پویایی سیستم کالبدی شهرهای ایران را بیش از الگوهای ساده‌انگارانه قبلی آشکار می‌سازد. بحث و نتیجه گیری : این مطالعه نشان می‌دهد که تقلیل رشد ارگانیک به مرکزیت مسجد، مانع از درک صحیح هویت فضایی شهرهای ایرانی شده است. بازخوانی نقش بازار و ارگ نه تنها مدل‌های نظری رشد شهری را تکمیل می‌کند، بلکه چارچوب کارآمدتری برای بازآفرینی و مرمت بافت‌های تاریخی فراهم می‌آورد. این مقاله نتیجه می‌گیرد که رشد ارگانیک در ایران، فرآیندی «چندمرکزی» بوده است که بر مبنای تعاملات پیچیده میان نهادهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شکل گرفته است.

کلمات کلیدی : رشد ارگانیک شهرهای تاریخی ایران بازار ارگ مراکز غیرمذهبی سازمان فضایی