بازتاب مؤلفه‌های مدرنیته در تحول طراحی پوشاک درباری دوره دوم قاجار؛ تحلیل نشانه‌شناختی نقاشی‌های کاخ گلستان

بازتاب مؤلفه‌های مدرنیته در تحول طراحی پوشاک درباری دوره دوم قاجار؛ تحلیل نشانه‌شناختی نقاشی‌های کاخ گلستان

مرضیه زرین کار1 شهره فضل وزیری2

1) دانشجوی کارشناسی ارشد طراحی پارچه و لباس، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
2) استادیار گروه طراحی پارچه و لباس، دانشگاه علم و فرهنگ، دانشکده هنر و معماری، تهران، ایران

کد IOI مقاله : AACH-ABGHEB
محل انتشار : هفتمین کنفرانس بین المللی و هشتمین کنفرانس ملی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری(8iccacs.ir)
چکیده :
    دوره دوم قاجار (۱۲۲۷ تا ۱۳۰۴ ه.ش) از حساس‌ترین مقاطع تاریخ معاصر ایران است که در آن مفاهیم مدرن از طریق سفرهای شاهان، تأسیس دارالفنون، گسترش مطبوعات و روابط دیپلماتیک با غرب، به تدریج وارد ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور شد. پوشاک درباری در این دوره، فراتر از کارکرد پوشانندگی، به رسانه‌ای بصری برای بازنمایی هم‌زمان «ماندگاری سنت» و «گرایش به نو» تبدیل گردید. پژوهش حاضر با هدف تحلیل چگونگی تأثیر مؤلفه‌های مدرنیته بر طراحی پوشاک شاهان و شاهزادگان قاجار، نقاشی‌های کاخ گلستان را به‌عنوان اسناد تصویری دست‌اول و معتبر مورد بررسی قرار می‌دهد. روش پژوهش کیفی و به شیوه توصیفی-تحلیلی با رویکرد نشانه‌شناسی اجتماعی رولان بارت (در سه سطح دلالت صریح، ضمنی و اسطوره) است. نمونه‌گیری به روش هدفمند انجام شده و ۱۵ اثر که دارای بیشترین نشانه‌های دگرگونی پوشاک بودند، انتخاب گردیدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مؤلفه‌های عقلانیت ابزاری، فردگرایی، نظم مدرن و مصرف‌گرایی از طریق دگرگونی‌های فرمی (کوتاه شدن دامن، تغییر یقه، جایگزینی کلاه کوتاه به جای کلاه بلند قجری، تبدیل شال پارچه‌ای به کمربند چرمی)، تغییر در نقوش تزیینی (کاهش چشمگیر بته‌جقه و حاشیه‌دوزی افراطی) و تحول در طیف رنگی (از قرمز و طلایی به آبی سرمه‌ای و مشکی) در پوشاک درباری بازتاب یافته است. تحلیل نشانه‌شناختی نشان می‌دهد که در سطح دلالت ضمنی، این تغییرات حامل معانی «نظم، انضباط نظامی، کارآمدی و همگامی با مد روز اروپا» هستند و در سطح اسطوره، روایت «مدرن شدن بدون از دست دادن هویت ایرانی» را بازتولید می‌کنند. نتیجه آن‌که این تأثیرات نه به صورت گسست کامل، بلکه در قالب «هم‌نشینی ناهماهنگ» سنت و مدرنیته ظاهر شده و پوشاک را به ابزاری فعال در مذاکره میان هویت تاریخی و الزامات جهانی تبدیل کرده است.

کلمات کلیدی : مدرنیته پوشاک درباری دوره دوم قاجار نقاشی کاخ گلستان نشانه‌شناسی رولان بارت