رشد ارگانیک در بافت‌های محله‌ای شهرهای متوسط ایران: تطبیق الگوهای فضایی محدوده بافت فرسوده مسجد یری زنجان با بافت فرسوده محدوده سلطان‌ امیراحمد کاشان

رشد ارگانیک در بافت‌های محله‌ای شهرهای متوسط ایران: تطبیق الگوهای فضایی محدوده بافت فرسوده مسجد یری زنجان با بافت فرسوده محدوده سلطان‌ امیراحمد کاشان

اکبر نوروزی1 داریوش اردلان2 سید محمد رضا خطیبی3

1) دانشجوی دکترای شهرسازی، گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین
2) عضو هیئت علمی گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین
3) عضو هیئت علمی گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : AACZ-AAGHHG
محل انتشار : پنجمین کنفرانس بین المللی مقاوم سازی لرزه ای(5icst.ir)
چکیده :
    چکیده : مقدمه : رشد ارگانیک شهری، به عنوان یکی از الگوهای توسعه غیررسمی و خودکار بافت‌های شهری، در طول تاریخ شهرسازی ایران نقشی کلیدی در شکل‌گیری بافت‌های محله‌ای ایفا کرده است. این نوع رشد، که عمدتاً تحت تأثیر نیازهای روزمره ساکنان، ساختارهای اجتماعی-فرهنگی و گاهی شرایط اقلیمی شکل می‌گیرد، در مقابل رشد برنامه‌ریزی‌شده و هندسی-متمرکز قرار می‌گیرد. در شهرهای متوسط ایران که اغلب دارای ریشه‌های تاریخی عمیق و بافت‌های فرسوده محله‌ای هستند رشد ارگانیک همچنان به عنوان یک لایه زنده از حافظه شهری، در مقیاس‌های کوچک و محدوده‌های مرکزی مانند مساجد و حسینیه‌ها، مشهود است. هدف پژوهش : تحلیل و مقایسه تطبیقی الگوهای رشد ارگانیک در دو بافت محله‌ای از شهرهای متوسط ایران با شرایط اقلیمی و فرهنگی متفاوت با تمرکز بر تحلیل فضایی-کالبدی و مقایسه تطبیقی. روش شناسی تحقیق : این پژوهش از نوع مطالعات موردی تطبیقی (Comparative Case Study) است و با رویکردی توصیفی-تحلیلی و فضایی-کالبدی انجام شده است قلمروجغرافیایی پژوهش : قلمرو مکانی پژوهش شامل دو محدوده است محدوده مسجد یری در شهر زنجان واقع در مرکز تاریخی شهر با اقلیم سرد کوهستانی ومحله سلطان امیر‌آباد شهر کاشان ،یکی از قدیمی‌ترین و مستندترین بافت‌های تاریخی ایران با تأثیر اقلیم گرم و خشک و با ساختارهای اجتماعی-مذهبی . یافته ها و بحث: در هر دو محدوده، شبکه خیابانی غیرمنتظم و با عرض کم وجود دارد در محدوده سلطان امیرآباد، این پیچیدگی بیشتر تحت تأثیر نیازهای اقلیمی (سایه‌اندازی، کاهش باد گرم) است، در حالی که در مسجد یری عوامل اجتماعی و مذهبی نقش اصلی را داشته‌انددر هر دو مورد فضای مقدس (مسجد یا حسینیه) به عنوان هسته مرکزی رشد عمل کرده است.در محدوده سلطان امیرآباد، ، این مرکزیت گاه با چاه‌های عمومی ترکیب شده است که نشانه تعامل اقلیم و فرهنگ است هر دو بافت دارای کاربری مختلط (مسکونی، تجاری کوچک، مذهبی) هستند که نشانه‌ای از عدم تفکیک کارکردها در رشد ارگانیک بوده و هر دو بافت در مقیاس محله‌ای و کوچک رشد کرده‌اند و امروزه با فرسودگی سازه‌ای و کالبدی مواجهند، اما هویت فضایی خود را حفظ کرده‌اند. نتایج : این پژوهش نشان می‌دهد که رشد ارگانیک در بافت‌های محله‌ای شهرهای متوسط ایران، فارغ از شرایط اقلیمی، از منطق فضایی-اجتماعی مشترکی پیروی می‌کند منطقی که بر پایه مرکزیت فرهنگی-مذهبی، تنوع کاربری، و فرآیند رشد افزودنی استوار است. این یافته، اهمیت حفظ و بازآفرینی بافت‌های فرسوده را نه به عنوان میراث منفعل، بلکه به عنوان ارگانیسم‌های زنده شهری با قابلیت انطباق و تکامل نشان می‌دهد. همچنین، مقایسه تطبیقی این دو مورد، امکان انتقال تجربیات موفق (مانند برنامه‌های بازآفرینی مشارکتی در کاشان) به بافت‌های مشابه (مانند مسجد یری زنجان) را فراهم می‌سازد. در نهایت، این پژوهش پیشنهاد می‌کند که الگوهای رشد ارگانیک بومی باید به عنوان الگوهایی پایدار و انسان‌محور در برنامه‌ریزی شهری معاصر مورد توجه قرار گیرند

کلمات کلیدی : رشد ارگانیک الگوهای فضایی محدوده مسجد یری زنجان محدوده سلطان امیر احمدکاشان