میرایی لرزهای در گذر زمان؛ تحلیل مکانیزمهای سنتی در گنبدهای تاریخی ایران (مطالعه موردی: گنبدهای مسجد جامع اصفهان)
میرایی لرزهای در گذر زمان؛ تحلیل مکانیزمهای سنتی در گنبدهای تاریخی ایران (مطالعه موردی: گنبدهای مسجد جامع اصفهان)
فرهاد آخوندی1 ثمینه نیک پور2 صفیه نامی3 فاطمه ساکی نژاد4 سمیرا قره ایاقی5 سپهر آمر6
1) عضو هیأت علمی گروه معماری، رشته استحکام بخشی بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز
2) دانشجوی کارشناسی ارشد مرمت بناها و بافتهای تاریخی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز
3) مربی گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی ، هنر اسلامی تبریز، تبریز ، ایران
4) کارشناس ارشد استحکام بخشی بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز
5) کارشناس ارشد استحکام بخشی بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز
6) دانشجوی دکتری معماری اسلامی، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز
کد IOI مقاله
:
AAGH-AAHBHZ
محل انتشار :
همایش بینالمللی میراث معماری در خطر (بررسی چالشهای جنگ، بلایای طبیعی و سوء مدیریت بر میراث معماری جهان اسلام) (icahr.ir)
چکیده :
کاهش اثرات زمینلرزه بر سازهها همواره از دغدغههای اصلی معماران و مهندسان در طول تاریخ بوده است. در ساختمانهای مدرن امروزی، مهندسان سازه با بهرهگیری از جداسازها و میراگرهای لرزهای مانند میراگرهای لاستیکی، ساچمهای و فنری، تلاش میکنند تا سازه را از حرکات زمین جدا کرده و پایداری آن را افزایش دهند. با این حال، بررسی معماری تاریخی نشان میدهد که در گذشته نیز از روشهای بومی و تجربی برای کنترل ارتعاشات و بهبود عملکرد لرزهای سازهها استفاده میشده است. یکی از نخستین نمونههای ابتدایی «جداسازی پی» یا Base Isolation را میتوان در آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد مشاهده کرد. این پژوهش ضمن بررسی روند تکامل میراگرهای باستانی و تحلیل مکانیسمهای لرزهای گنبدهای تاریخی ایران، بهویژه گنبدهای تاجالملک و نظامالملک در مسجد جامع اصفهان، به مطالعهی پایداری آنها در برابر بارهای جانبی افقی میپردازد. پرسش اصلی تحقیق این است که: آیا ماندگاری بیش از ۹۰۰ سالهی این گنبدها ناشی از پایین بودن شدت زمینلرزههای منطقه بوده است، یا ویژگیهای سازهای همچون هندسهی خاص گنبد، چندلایه بودن مصالح، وجود کلافهای چوبی و نحوهی اتصال گنبد به جرزها و فضاهای پیرامونی عامل اصلی پایداری آن بودهاند؟ روش تحقیق در این مطالعه توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر مطالعات میدانی و کتابخانهای است. یافتهها نشان میدهد که گنبدهای ایرانی برخلاف نمونههای ایتالیایی، فاقد میراگرهای چوبی فعال هستند و در برابر بارهای لرزهای عملکرد محدودی دارند؛ ازاینرو استحکامبخشی معاصر این سازهها نیازمند استفاده از میراگرهای خارجی یا سامانههای نوین کنترل ارتعاشات است. در نهایت، این پژوهش علاوه بر تحلیل رفتار لرزهای گنبدها، راهکاری پیشنهادی برای بهبود عملکرد و تقویت گنبدهای مسجد جامع اصفهان در برابر بارهای جانبی ارائه میدهد؛ راهکاری که میتواند مبنایی برای توسعهی روشهای نوین استحکامبخشی و حفظ پایداری سازههای تاریخی در برابر زمینلرزهها باشد.
کلمات کلیدی : میرایی لرزهای میراگرهای باستانی مکانیسم گنبد گنبد تاج الملک گنبد نظام الملک