پارادایمشیفت در تعلیم و تربیت انسانمحور: تحلیل فلسفی جایگاه کرامت و خودمختاری در عصر تقلیلگراییِ هوش مصنوعی
پارادایمشیفت در تعلیم و تربیت انسانمحور: تحلیل فلسفی جایگاه کرامت و خودمختاری در عصر تقلیلگراییِ هوش مصنوعی
بیژن بابایی1 عباس محمدی آبیز2
1) بیژن بابائی، عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان، تهران.
2) عباس محمدی آبیز،دانشجوی دکتری ،گروه علوم تربیتی ،دانشگاه آزاداسلامی ،تربت حیدریه ،ایران.
کد IOI مقاله
:
AAHC-ABHKGD
محل انتشار :
کنفرانس ملی مدیریت، تجاری سازی، اقتصاد دانش بنیان و سرمایه گذاری برای تولید(impeb.ir)
چکیده :
گسترش روزافزون هوش مصنوعی در عرصه تعلیم و تربیت، افقهای تازهای برای بهبود فرایندهای یاددهی ـ یادگیری، شخصیسازی آموزش، تحلیل دادههای یادگیری و ارتقای کارآمدی نظامهای آموزشی پدید آورده است. با این حال، این تحول فناورانه صرفاً واجد دلالتهای ابزاری و فنی نیست، بلکه حامل پیامدهای عمیق فلسفی، انسانشناختی و اخلاقی نیز هست؛ پیامدهایی که بازاندیشی در مبانی نظری تعلیم و تربیت را به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل میکند. مسئله اصلی مقاله حاضر آن است که در عصر غلبه منطق دادهمحور و تقلیلگرایی الگوریتمی، جایگاه کرامت انسانی و خودمختاری یادگیرنده در نظام تعلیم و تربیت چگونه دستخوش دگرگونی میشود و چه الزامات نظری برای صیانت از رویکرد انسانمحور در آموزش باید مورد توجه قرار گیرد. این مقاله با بهرهگیری از روش تحلیل فلسفی ـ انتقادی و با تکیه بر ادبیات نظری مرتبط با فلسفه تعلیم و تربیت، اخلاق فناوری و نقدهای معاصر بر هوش مصنوعی، به بررسی نسبت میان آموزش انسانمحور و منطق تقلیلگرای حاکم بر برخی کاربردهای آموزشی هوش مصنوعی میپردازد. یافتههای تحلیلی پژوهش نشان میدهد که هرچند هوش مصنوعی میتواند در تسهیل برخی کارکردهای آموزشی و افزایش بهرهوری نظام یادگیری نقشآفرین باشد، اما در صورت فقدان چارچوبی هنجاری و انسانمدار، این فناوری ممکن است یادگیرنده را به مجموعهای از دادههای قابل پیشبینی و مدیریتپذیر فروبکاهد و از این طریق، ابعاد بنیادینی چون عاملیت، انتخاب، تأمل انتقادی، رشد اخلاقی و کرامت ذاتی انسان را به حاشیه براند. همچنین، غلبه الگوی پیشبینیمحور در آموزش میتواند به تضعیف خودمختاری یادگیرنده، محدود شدن تجربه تربیتی و کمرنگ شدن نقش رابطه انسانی میان معلم و شاگرد بینجامد.بر پایه این تحلیل، مقاله حاضر از ضرورت یک پارادایمشیفت در مواجهه با هوش مصنوعی در تعلیم و تربیت دفاع میکند؛ پارادایمی که در آن، فناوری نه به مثابه تعیینکننده غایت تربیت، بلکه به عنوان ابزاری در خدمت شکوفایی انسان، حفظ کرامت، تقویت قدرت داوری و صیانت از خودمختاری فهم شود. نتیجه آنکه آینده مطلوب آموزش، نه در طرد هوش مصنوعی، بلکه در اخلاقیسازی، هدایت انتقادی و بازطراحی انسانمحور آن قابل تحقق است.
کلمات کلیدی : واژگان کلیدی تعلیم و تربیت انسانمحور هوش مصنوعی کرامت انسانی خودمختاری تقلیلگرایی الگوریتمی فلسفه تعلیم و تربیت اخلاق فناوری