از واردات دوباره تا مأموریت ملی: قاعده‌مندسازی تخصیص ارز در شرایط تحریم

از واردات دوباره تا مأموریت ملی: قاعده‌مندسازی تخصیص ارز در شرایط تحریم

مرضیه شاوردی1 خلیل نوروزی2 سیدمحمدامین سیدموسوی3

1) - عضو هیئت علمی گروه تأمین مالی و اقتصاد علم، فناوری و نوآوری، مؤسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران،
2) عضو هیئت علمی گروه سیاستگذاری علم و فناوری دانشگاه جامع امام حسین (ع) ، تهران،
3) کارشناسی ارشد سیاستگذاری علم و فناوری دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران،

کد IOI مقاله : AAHC-ACZDFZ
محل انتشار : کنفرانس ملی مدیریت، تجاری سازی، اقتصاد دانش بنیان و سرمایه گذاری برای تولید(impeb.ir)
چکیده :
    در بازسازی اقتصاد ایران پس از دو جنگ پیاپی و زیر فشار سنگین تحریم‌ها، ارز کمیاب‌ترین منبع کشور است؛ اما سهمیه‌های ارزی معمولاً بدون توجه به ماهیت واقعی پروژه‌ها توزیع می‌شوند. هدف این مقاله، تدوین قاعده‌ای عینی و کاربردی برای تخصیص بهینه منابع ارزی در دوران بازسازی پساجنگ است. این پژوهش به روش کیفی و با بهره‌گیری از نظریه داده‌بنیاد نظام‌مند انجام شده است. داده‌ها از طریق ۹ مصاحبه عمیق با سیاست‌گذاران، کارشناسان بانکی و مدیران صنعتی گردآوری و در سه مرحله کدگذاری تا رسیدن به اشباع نظری تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها نیز بر پایه معیارهای چهارگانه قابلیت اعتماد تضمین شد. یافته محوری پژوهش، قاعده «تفکیک تولید بار اول از خریدهای تکراری» است: تخصیص ارز تنها زمانی توجیه‌پذیر است که یک خط تولید یا فناوری برای نخستین‌بار وارد کشور شود و نمونه داخلی نداشته باشد؛ اما اگر همان فناوری پیش‌تر با تجربه مهندسان داخلی بومی‌سازی شده باشد، پرداخت دوباره ارز نه‌تنها منابع کمیاب را هدر می‌دهد، بلکه مانع تعمیق ساخت داخل می‌شود. اجرای موفق این قاعده به سه شرط وابسته است: ۱) نوع مالکیت بنگاه، که تعیین می‌کند باید از تکلیف و الزام (تعریف مأموریت ملی در بنگاه‌های دولتی) استفاده کرد یا مشوق‌های مالی (در بخش خصوصی)؛ ۲) تدوین سند راهبردی بازسازی، تا اهداف کوتاه‌مدت با چشم‌انداز بلندمدت همسو شوند؛ و ۳) تقویت ظرفیت سازمانی مجریان. در نهایت، یافته‌ها به یک الگوی تصمیم‌گیری گام‌به‌گام برای نهادهای تخصیص‌دهنده ارز تبدیل شده و نشان می‌دهد که بی‌توجهی به نوع فعالیت‌ها در قانون برنامه هفتم، به تکرار رویکرد ناکارآمد «یک نسخه یکسان برای همه» انجامیده است.

کلمات کلیدی : تخصیص منابع ارزی تعمیق ساخت داخل بازسازی پساجنگ تحریم نظریه داده‌بنیاد